16:57 ICT Thứ bảy, 19/04/2014

Trang nhất » Tin Tức » Nghiên cứu - Lý luận - Phê bình » Vấn đề

Truyện rất ngắn - Ấn tượng dài

Thứ tư - 03/08/2011 11:06
Truyện rất ngắn - flash fiction là một loại hình văn học có mức độ phổ biến toàn cầu với số lượng người viết và người đọc đông đảo. Ngày nay, trong một thế giới chuyển động chóng mặt với tốc độ truyền tải thông tin vũ bão của internet, mọi người dường như đều thiếu thời gian để thưởng thức những tác phẩm văn học dài, đó chính là lúc truyện rất ngắn thể hiện sức mạnh của mình khi đáp ứng được nhu cầu của một bộ phận độc giả không nhỏ…

1.Truyện rất ngắn – “Chớp” đời sống 

 

Thuật ngữ truyện rất ngắn (dịch sát nghĩa là truyện chớp) - flash fiction xuất hiện từ năm 1992 trong cuốn sách Truyện chớp - Flash Fiction của ba tác giả văn học Denise Thomas, James Thomas và Tom Hazuka. Kể từ đó, thuật ngữ này đã chính thức được sử dụng phổ biến với ý nghĩa bao hàm lên một loạt loại hình truyện rất ngắn trước đó như truyện tình huống - sudden fiction, truyên siêu ngắn - microfiction, truyện ngắn ngắn – short shorts v.v…

 

Lần ngược lại quá trình lịch sử, có thể nói truyện rất ngắn là một trong những thể loại văn học lâu đời. Ở Phương Tây, những câu chuyện của chàng nô lệ Aesop được coi là những truyện rất ngắn đầu tiên trên thế giới. Những tình tiết truyện ngắn gọn, bất ngờ và mang nhiều bài học về triết lý nhân sinh cũng như lẽ sống trong Ngụ ngôn Aesop được coi là nền móng của truyện rất ngắn. Trong khi đó, ở Phương Đông, một số truyện được ghi trong Lã thị Xuân Thu, Tả truyện, Hàn Phi Tử v.v… mang đậm tính triết luận đồng thời bao hàm những bài học dạy con người ta đối nhân xử thế mang đầy đủ yếu tổ của những truyện rất ngắn hay. Một số công án Thiền Tông cũng có thể được coi là những câu truyện rất ngắn với ẩn ngữ tầng tầng lớp lớp, có sức ám ảnh mạnh mẽ đối với trí óc con người.  

 

Sau này, nhiều nhà văn nổi tiếng nhất thế giới cũng đã viết những câu chuyện, góp phần định hình rõ hơn đối với truyện rất ngắn như Anton Chekhov, O. Henry, Franz Kafka, Yasunari Kawabata, Ernest Hemingway v.v…  

 

Tuy nhiên, cho đến tận những năm 90 của thế kỷ 20, vẫn chưa có những công trình nghiên cứu nào thực sự đầy đủ về truyện rất ngắn. Có thể nói, loại hình truyện rất ngắn đã tồn tại, có độc giả, có người viết nhưng thực sự chưa có một quy chuẩn nhất quán nào dành cho thể loại văn học này cho đến tận ngày nay. Trong quá trình đó, nhiều câu truyện khá thú vị liên quan đến truyện rất ngắn đã xảy ra…

 

2.Dài thế nào là… “rất ngắn”?   

 

Quy ước đầu tiên phân tách sự khác biệt giữa truyện rất ngắn và những loại hình truyện văn học khác trước tiên ở số lượng từ sử dụng. Số lượng từ sử dụng trong truyện rất ngắn đương nhiên là ít. Tuy nhiên, ít thế nào thì được coi là truyện rất ngắn?

 

Một quan điểm khá chung, được nhiều người thừa nhận, đó là ranh giới giữa truyện rất ngắn và truyện ngắn là 1500 từ. Như vậy, có thể coi những “Truyện ngắn 1200” trên báo Tuổi Trẻ hiện nay cũng thuộc về thể loại truyện rất ngắn. Nhưng đồng thời, cũng có những ý kiến khác.  

 

Theo James Thomas trong cuốn sách 72 Truyện rất ngắn - Flash Fiction: 72 Very Short Stories thì truyện rất ngắn nên có ít hơn 750 từ. Nhưng dường như nhu cầu “ý tại ngôn ngoại” đã khiến các nhà văn liên tục tìm cách cô đặc từ ngữ xuống tạo nên những truyện rất ngắn với tinh thần: “ngắn hơn nữa”.

 

Năm 1980, trường Đại học Birmingham (Anh) tổ chức cuộc thi "Drabble", nghĩa là một trò chơi trong đó mọi người tham gia phải viết một truyện ngắn trong một khoảng thời gian bó hẹp với một chủ đề được Ban giám khảo nêu ra trước. Tiêu chí của cuộc thi rõ ràng: càng ngắn, càng hay, càng có cơ hội đoạt giải. Những người tham gia đều cố cô quánh câu chuyện của mình xuống dưới 100 chữ và đó là khởi nguồn cho loại truyện cực ngắn - drabble fiction, được coi là một loại hình con của truyện rất ngắn. Sau này, truyện cực ngắn có tiêu chí: dưới 100 từ. Đó cũng là tiền đề để Dự án phát triển truyện 100 chữ - The Drabble Project (1988) ra đời với nhiều tuyển tập được phát hành.  

 

Nhưng nhiều người vẫn cho rằng 100 chữ vẫn nhiều, đó là lý do một loại hình truyện rất ngắn nữa ra đời: truyện 55 - 55 Fiction hay còn được gọi là Nano fiction. Loại hình này bắt đầu tư cuộc thi viết truyện rất ngắn được Tuần báo New Times tại California, tổ chức vào năm 1987 với nguyên tắc: nội dung không quá 55 từ, tiêu đề không quá 7 từ. Người nêu ra ý tưởng cho cuộc thi này là Chủ bút Steve Moss. Cuộc thi đã thành công vang dội, tạo thành một hình thức truyện rất ngắn độc đáo. Những truyện ngắn 55 sau này được in thành 2 tập có nhan đề: Những câu truyện ngắn nhất thế giới - The World's Shortest Stories, được đánh giá rất cao và sử dụng làm giáo trình trong một số trường đại học trong chuyên đề Kích thích sáng tạo văn học. Ngày nay, tuần báo New Times vẫn tổ chức thường niên cuộc thi Truyện 55.

 

Nhưng ngắn nhất phải kể đến loại hình truyện siêu ngắn – microfiction. Truyện siêu ngắn có thể chỉ có vài từ.

 

3.Truyện rất ngắn… bình dân?

 

Nhiều người cho rằng truyện rất ngắn căn bản không xứng đáng là một thể loại văn học có thể sánh ngang cùng với truyện ngắn hay tiểu thuyết. Nhà văn, nhà phê bình Trung Quốc Dương Hiểu Minh cho rằng: “Truyện rất ngắn nên được coi là một loại nghệ thuật bình dân” Nghĩa là ai cũng có thể tham gia viết, đọc, không thể coi là loại hình văn học kinh viện. Cũng không ít người thậm chí còn cho việc giới hạn số lượng từ ở 55 từ hay 100 từ chỉ là những trò chơi xắp chữ mang tính thời trang nhiều hơn là cảm thức sáng tác chân chính. Từ đó, họ nhìn nhận truyện rất ngắn gần hơn với cuộc chơi chữ hơn là hoạt động sáng tác. Những nhận định này, có thể đúng một phần nhưng vẫn còn khiếm khuyết, chưa thể hiện được cái nhìn tổng quan về truyện rất ngắn.  

 

Ta phải thừa nhận, cũng như bất kỳ loại hình văn học nào, truyện rất ngắn cũng có những điểm yếu cốt tử. Riêng ở góc độ nghiên cứu, truyện rất ngắn xứng đáng là một dòng văn học có nhiều đặc tính riêng, cần được nhìn nhận thấu đáo hơn.

 

Nói về việc hạn định số lượng từ của truyện rất ngắn. Tại sao lại phải hạn định? Tại sao không để những con chữ tràn trề trên trang giấy? Xin mượn lời của nhà phê bình văn học Jason Sanford trong bài viết Ai mặc đồ rất ngắn - Who Wears Short Shorts?: “Không thể phủ định được loại hình truyện rất ngắn là một thể loại văn học đầy sức mạnh, rất gần với thơ ca. Điều hay ở thể loại này là nó không chỉ rọi sáng – flash – trí óc của người đọc trong một khoảng khắc ngắn ngủi mà tạo ra sức nặng dài hơi mặc dù câu chuyện chỉ gói gọn trong một nhúm chữ”. Thực ra việc dụng từ một cách tối giản trong truyện rất ngắn không làm hẹp đi không gian sáng tạo của nhà văn bởi truyện rất ngắn có tư duy sáng tạo khá gần với thơ. Nó không giải thích ngọn ngành câu chuyện mà thiên cảm giác tạo nên sức ám gợi mạnh mẽ từ người đọc. Giới hạn số lượng từ ngữ không nên được coi là rào cản sáng tạo. Thế giới thơ tứ tuyệt, thất ngôn bát cú, lục bát, haiku 5-7-5 cũng giới hạn số lượng từ nhưng thành tựu để lại cho văn học vô cùng lớn. Ta có thể có những hy vọng tương tự như vậy vào truyện rất ngắn.

 

Điểm mạnh của truyện rất ngắn so với những loại hình văn học khác, đó chính là tính thời sự trong tác phẩm. Tác giả chuyên viết truyện rất ngắn José Flávio đưa ra nhân định: “Truyện rất ngắn là một thể loại kết hợp, mang hình thức của truyện ngắn cổ điển, mang cấu trúc của thơ ca trong ngôn ngữ và mang tình thời sự của báo chí trong thể tài”. Đặc trưng của truyện rất ngắn, đó là nó thường chọn một thời điểm, một khoảng khắc nào đó trong đời sống để tạo ra một cú chớp - flash, ghi lại giây phút đó bằng ngôn ngữ văn học, từ đó thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm hoặc đơn giản chỉ nhằm tạo ra những điểm nhấn cảm xúc từ phía người đọc. Chính vì thế, những câu chuyện thời sự dễ được đưa vào trong truyện rất ngắn hơn rất nhiều so với truyện ngắn hay tiểu thuyết, thể hiện tính báo chí mạnh mẽ của truyện rất ngắn.

 

Nhiều người cho rằng đọc một câu chuyện rất ngắn thường có cảm giác không thực sự “đã”. Tuy nhiên, đôi khi những giải thích dài dòng không thuyết phục bằng một câu chuyện nhỏ. Hơn nữa, điểm độc đáo của truyện rất ngắn là nó đó là nó đòi hỏi sự tham gia “đồng sáng tạo” của độc giả rất lớn. Giữa nhưng con chữ của tác giả, luôn có những tiếng nói của độc giả, tiếng nói của sự tưởng tượng về diễn tiến câu chuyện, đôi khi nó nằm ẩn dưới bề mặt của con chữ.  

 

Dẫu có nhiều điểm mạnh, nhưng cũng phải thừa nhận truyện rất ngắn chỉ là vật trang trí cho văn học thêm đẹp đẽ và lấp lánh. Nền móng và rường cột lâu đài văn học của một quốc gia không thể xây dựng được bằng truyện rất ngắn. Những kiệt tác văn chương, tạo nên diện mạo văn học của một quốc gia chưa bao giờ là truyện rất ngắn.

 

Nhưng trên một góc độ nào đó, truyện rất ngắn đã trở thành mảnh đất khá màu mỡ để những bạn trẻ thử bút. Nhiều người thường thần bí hóa công việc viết văn, việc sáng tác. Truyện rất ngắn đã phần nào mở bức màn thần bí đó, tạo nên một khẩu hiệu mạnh mẽ: “Ai cũng có thể viết”. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa là ai cũng có thể viết hay…

 
 

4.Tương lai nào cho truyện rất ngắn?

 

Trong bài viết Truyện rất ngắn là gì? - What Is Flash Fiction? của tác giả Steve Smith: “Tôi không biết định nghĩa chính xác truyện rất ngắn là gì. Tôi chỉ biết rằng, truyện rất ngắn không phải là tương lai của văn học, cũng không phải là quá khứ của văn học mà nó mang trong mình cả hai đặc tính này”

 

Truyện rất ngắn có thể không phải là tương lai của văn học, nhưng nó sẽ chắc chắn trở thành một bộ phận quan trọng của văn chương trong tương lai. Khi thế giới Internet ngày càng mở rộng, những người viết không chuyên nghiệp có nhiều hơn cơ hội viết nên những tác phẩm của mình và công bố chúng một cách tự do.

 

Truyện rất ngắn cũng có thể là nền tảng tốt để nhiều cá nhân phát triển khả năng văn học của mình. Trong bài viết Viết truyện rất ngắn chẳng gây hại gì cho bạn - Writing Flash Fiction Won’t Hurt You, nhà văn Guy Hogan bộc lộ: “Đừng nghĩ là khi bạn đã viết truyện rất ngắn rồi, bạn sẽ không thể trở thành một nhà tiểu thuyết. Làm cách nào để ăn hết một con voi. Lời khuyên là hãy ăn từ từ, từng miếng nhỏ một. Hiếm ai khởi nghiệp viết văn với một tiểu thuyết. Nhưng ai cũng có thể bắt đầu viết nên một truyện rất ngắn”. Truyện rất ngắn đã trở thành bệ phóng xây dựng nền tảng danh tiếng cho một số tác giả nhất định (đều ở độ tuổi khá trẻ), có thể kể ra một số cái tên như William Maxwell, Margaret Atwood, Don DeLillo, Mark Richard, Molly Giles, Bruce Holland Rogers…

 

Hiện tại, Flash Fiction OnlineVestal Review là 2 tờ báo điện tử và báo giấy nổi tiếng nhất dành cho những người thích viết và thích đọc truyện rất ngắn. Nếu như tờ Vestal trả nhuận bút theo cách truyền thống thì trang Flash Fiction Online sau khi biên tập, lựa chọn và đăng tải tác phẩm, có cách trả tiền nhuận bút khá độc đáo với dòng thông báo cuối mỗi truyện: “Nếu thích truyện, bạn có thể thưởng cho tác giả. Tiền thưởng được chia cho tác giả 60% và được chi cho trang web 40% nhằm duy trì và ủng hộ những truyện rất ngắn khác sẽ được sáng tác”.

 

Đồng thời, trên thế giới cũng có nhiều cuộc thi truyện rất ngắn, trong số đó, dự án sáng tác mang tên 365 Ngày mai - The 365 Tomorrows đã cho ra đời liên tục những tác phẩm truyện rất ngắn về đề tài khoa học viễn tưởng kề từ năm 2005 cho đến nay. Để thúc đẩy việc sáng tác truyện rất ngắn, giải thưởng văn học Micro Award đã bắt đầu từ năm 2007. Đây là giải thưởng đầu tiên, công nhận tính chính thức của truyện rất ngắn trên văn đàn thế giới. Tái tạo - Reconstruction Work, truyện ngắn của Bruce Holland Rogers, đã là tác phẩm đoạt giải Micro Award đầu tiên. Một số tạp chí cũng dành ra những phần cho truyện rất ngắn, đáng chú ý nhất là dự án Truyện khăn - Napkin Fiction giờ đã trở thành chuyện mục thường kỳ trên tạp chí Esquire.

 

Có những truyện rất ngắn đã trở nên phổ biến trên toàn thế giới. Nhà văn đoạt giải Nobel Ernest Hemingway đã từng viết một truyện rất ngắn, sau này đã trở thành một giai thoại trong cuộc đời ông. Câu truyện chỉ bao gồm 6 chữ: “Bán: Giày trẻ con, chưa đi” (Nguyên văn: For sale: baby shoes, never worn). Còn tác phẩm truyện rất ngắn viết bằng tiếng Việt ngắn nhất? Có lẽ đó là truyện “Sau cái chết của thi sĩ Diễm Châu 7 ngày” của tác giả Lê An Thế với nội dung bất ngờ: “Đêm nằm, tôi vẫn hỏi - Ai?”.

 

Nền văn học nước ta vẫn đang chờ những tác phẩm lớn, nhưng có lẽ không nên quên những tác phẩm nhỏ, rất nhỏ, nhưng có sức công phá lớn: truyện rất ngắn.

---

 

H.T

 

Theo Flash what? A quick look at flash fiction của Jasson Gurley, What is flash fiction của Steve Smith, The Essential of Micro-fiction, trang web www.flashfictiononline.com và một số đường link

Tác giả bài viết: Hoàng Tùng

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
Từ khóa: n/a

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn