Văn xuôi 2012: vài sự biến mất

Văn chương Việt Nam năm 2012, ở mảng văn xuôi nghệ thuật, có thể nói là một năm ghi nhận những sự biến mất.

Sống ở phố, viết về phố

“Sống ở phố, viết về phố”. Thiển nghĩ, đó là cách nói giản dị hóa, nhẹ nhàng hóa để hướng tới một mệnh đề không hề là giản dị và nhẹ nhàng: văn chương đô thị Việt Nam hiện nay. “Phố”, chính là đô thị. Đối lập với nó, là “Làng”, chính là nông thôn.

Sự bế tắc của một đề tài

Đã có một thời, những tác phẩm viết về đề tài mại dâm, gái điếm là một cơn sốt trong cộng đồng độc giả trẻ. Nhưng rồi theo thời gian, những tác giả “thương hiệu” chóng tàn và đề tài cũng rơi vào bế tắc.

Chủ đề và ý nghĩa trong ngôn ngữ

TCNV Online- Valentin Nikolaevich Voloshinov (1895-1936) là một nhà triết học và ngôn ngữ học kiệt xuất của Liên Xô và thế giới. Trong cuộc đời ngắn ngủi của mình Voloshinov đã kịp để lại nhiều tác phẩm quan trọng, trong đó hai cuốn Phê phán chủ nghĩa Freud và Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ nằm trong số những công trình triết học và ngôn ngữ học có nhiều ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20. Voloshinov và hai tác giả cùng thời là Pavel Nikolaevich Medvedev (1892-1938) và Mikhail Mikhailovich Bakhtin (1895-1975) - thường gọi là "Nhóm Bakhtin" - được coi là những vị tiền bối của chủ nghĩa hậu hiện đại. Các tác phẩm của Voloshinov có số phận rất long đong. Gây tiếng vang lớn khi mới xuất bản và có ảnh hưởng to lớn đối với trường phái ngôn ngữ học Praha, nhưng sau đó lãng quên ở Liên Xô trong suốt mấy thập niên, cho đến khi chúng được dịch ra các thứ tiếng phương Tây đầu thập kỷ 1970 và được coi là những phát hiện quan trọng bậc nhất thế kỷ. Trong ba thập niên sau đó, các tác phẩm của Voloshinov (và cuốn Phương pháp hình thức chủ nghĩa trong nghiên cứu văn học của Medvedev) lại bị gán một cách bất công và vô căn cứ cho một người bạn của ông là Mikhail Mikhailovich Bakhtin. Mãi đến gần đây, những nghiên cứu hồ sơ, văn bản và phong cách học mới cung cấp các bằng chứng thuyết phục cho phép khẳng định dứt khoát bản quyền trọn vẹn của Voloshinov đối với những kiệt tác của ông. Chúng tôi xin trích dịch chương 4, phần II ("Những con đường của triết học ngôn ngữ Marxist") của cuốn Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ, trong đó Voloshinov đưa ra những tư tưởng đột phá về ký hiệu và ngôn ngữ học, đặc biệt là các luận điểm thiên tài về ngữ nghĩa và tính đối thoại của phát ngôn, sau này trở thành điểm tựa của các nhà tư tưởng Hậu hiện đại.

Thiếu lý luận, văn học dịch đang làm loạn ngữ pháp tiếng Việt

(Trò chuyện với PGS. TS. Nguyễn Văn Dân, Chủ tịch Hội đồng văn học dịch, Hội Nhà văn Việt Nam)

Simone de Beauvoir: nhục cảm thân thể và đối thoại triết học

Phê bình văn học Việt Nam hiện nay, một số thách thức và giải pháp

Sau cải cách mở cửa 1986, phê bình văn học Việt Nam đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ, thoát khỏi cái khung tư tưởng “văn học phục vụ chính trị”, “văn học là vũ khí đấu tranh giai cấp”, thoát khỏi xu hướng nghiên cứu phê bình chủ yếu tìm tòi “tính Đảng, tính Nhân dân, tính giai cấp…” để chuyển sang thời kì nghiên cứu bản thể luận, trong đó xu hướng chủ yếu là tìm kiếm tính thẩm mĩ của văn học. Bước sang thế kỉ mới, cùng với sự phát triển của kinh tế, văn hóa xã hội, đời sống văn học cũng xuất hiện những nhân tố mới đòi hỏi phê bình văn học kịp thời điều chỉnh thích nghi.

Phê bình sinh thái khuynh hướng nghiên cứu văn học mang tính cách tân

TCNV Online- Không thể phủ nhận, Phê bình sinh thái ra đời đã mang đến cho nghiên cứu văn học, mĩ học một góc nhìn mới, khai mở một không gian mới, mang đến một động lực phát triển mới, bổ sung cho những khoảng trống trong nghiên cứu văn học từ trước đến nay. Lí luận phê bình văn học đã trải qua nhiều lần chuyển trung tâm nghiên cứu, nhưng quan hệ giữa văn học và tự nhiên vẫn chưa thực sự được quan tâm đúng mức, điều này ít nhiều tạo nên sự mất cân bằng trong hệ thống tri thức nghiên cứu văn học.

Chủ nghĩa Cổ điển Tự nhiên - một trào lưu văn nghệ tiến bộ đương phát triển ở Mỹ

TCNV Online- Tóm lại, về nội dung, chủ chốt của chủ nghĩa cổ điển mới là “sự tôn trọng các giá trị tâm linh và nhân bản vĩnh hằng như chân, mỹ, thiện và đề ra sự phục hoạt cho cả loài người sau năm thế kỷ thống trị của phương Tây”; về hình thức nghệ thuật, đó là sự vận dụng tốt những thủ pháp cách tân, kết hợp sự mới mẻ với sự giản dị và sự chín chắn, không đối lập “truyền thống đích thực” với “độc sáng đích thực” mà xem chúng là “điều kiện tiên quyết” của nhau

Tinh thần của lịch sử trong văn học nghệ thuật

Đề tài lịch sử trong văn học, nghệ thuật, cả văn học, nghệ thuật thế giới cũng như Việt Nam đã không còn xa lạ với người sáng tạo cũng như với công chúng tiếp nhận. Hình như bất cứ thể loại nghệ thuật nào từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến kịch nói, kịch balê, phim ảnh… cũng đều đã có những tác phẩm phản ảnh đề tài lịch sử. Trong văn học, nghệ thuật Việt Nam những năm gần đây đề tài lịch sử lại đang được chú ý, quan tâm nhiều hơn. Bàn về đề tài lịch sử trong sáng tạo của nghệ sỹ là một vấn đề rộng lớn và cũng không còn mới mẻ; sự nhất trí, đồng thuận cũng như những khác biệt cũng không còn mới mẻ. Bài viết này xin nêu một vài quan niệm rút ra từ thực tiễn sáng tác của các nhà văn về đề tài lịch sử.