Sự nghiệp đổi mới của Sân Khấu Việt Nam

Thứ hai - 05/09/2011 14:27

Là một thành tố của kiến trúc thượng tầng, nhưng khi hoạt động trong đời sống thì lại có cảm giác sân khấu rất gần với công chúng, ở trong công chúng với những vấn đề trực tiếp của hạ tầng nhận thức, chịu sự tác động trực tiếp của đời thường.

Trước thực tế đó vấn đề đặt ra là: Sân khấu có tự thay đổi mình không cho phù hợp, có thích ứng để làm chức năng phục vụ - dịch vụ văn hóa cho người xem đã biến động và luôn biến động?! Điều đó còn có thể hiểu là: Sân khấu tồn tại và nếu như phát triển được nữa thì phải làm gì trong các yếu tố và điều kiện cụ thể do cuộc sống và thời gian đặt ra.

Một trong những bản chất tối cần thiết của nghệ thuật sân khấu là sáng tạo. Cái lạ, cái kỳ, cái mới làm ra sức hấp dẫn hôm nay của sân khấu hôm qua, của cả sân khấu truyền thống.

Đổi mới Sân khấu là làm cho Nó có thêm bản lĩnh, có thêm truyền thống để tồn tại và phát triển, không hụt hẫng và lạc lõng giữa cuộc đời. Đồ cũ... có khi mãi mãi chỉ là cũ, mà không vươn đến được giá trị của cổ vật, đồ cổ!
Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp đã có một cuộc cách mạng của Sân khấu Việt Nam. Sau năm 1954 là một cuộc đổi mới nữa, trong đó phải thực hiện cả cải tạo (trên phạm vi miền Bắc). Sau năm 1975 lại một lần nữa vừa cải tạo, vừa hòa đồng thống nhất sân khấu cả nước.
Từ năm 1986 - với yêu cầu của đổi mới cơ chế kinh tế..., và nhất là từ năm 2006 - khi Việt Nam đã là thành viên của WTO thì sự đổi mới (đổi chứ không thay!) trở nên một yêu cầu bắt buộc và tất yếu.
Có dấu hiệu của vài năm gần đây về sự hẫng hụt của một bộ phận các đơn vị Nhà hát, Đoàn nghệ thuật công lập trước sự biến đổi đến mau lẹ của tình hình xã hội, kinh tế, nhu cầu thị hiếu thưởng thức của người xem.

Nền sân khấu được bao cấp toàn bộ của tư duy hành chính sau khi đã tạo được vinh quang cho mình - nay phải tiếp nhận mô hình xã hội hóa hoạt động thì đâm ra lúng túng, cồng kềnh và yếu về hiệu quả. Vẫn tiếp tục tư duy và tổ chức theo lối cũ, chắc chắn về chính trị và định hướng chính thống, vẫn chỉ là chỉ tiêu theo kế hoạch, thiếu hẳn sự năng động tiếp thị và làm gia tăng giá trị sản phẩm và thu nhập cho người làm nghề.

Một mô hình sân khấu tư nhân, tập thể, xã hội hóa tập trung chủ yếu tại TP Hồ Chí Minh bỗng nở rộ, được chính thức hóa và ủng hộ về hoạt động là kết quả của sự bám trụ, bền bỉ, góp nhặt... nhưng hơn cả là đã làm nên một thị trường khu vực sân khấu nhiều sắc thái, có công chúng và không ít vở diễn có thể đã đạt tới vị thế đại diện cho một giai đoạn nghề nghiệp (Dạ cổ hoài lang, Cánh đồng gió, Bí mật vườn Lệ Chi,... và một số các live show Cải lương gần đây,... )
Sân khấu phía Nam và miền Trung, nhất là tại TP Hồ Chí Minh đã tạo nên cho mình một dung mạo nghề nghiệp sắc nét, đa màu trong sự năng động tiếp cận với hôm nay.
Không thể không kể tới những cuộc đi tìm chính mình và tìm mình trong nghệ thuật truyền thống của một Nghệ sỹ Bạch Tuyết Cải lương chi bảo luôn làm sang trọng cho Cải lương, của một Hoa Hạ với Kim Vân Kiều đồ sộ, của Thành Lộc, Nguyễn Thị Minh Ngọc, Đức Thịnh... rồi Anh Tú, Lan Hương, Hoàng Dũng, Triệu Trung Kiên, Hoàng Quỳnh Mai, Chí Trung, Lê Khanh... Họ - Người sáng tạo - đang sáng tạo lại mình và sáng tạo lại nghề!
Buồn nhất cho nhiều năm nay là câu Nhà hát không sáng đèn. Không thể vui khi nhiều tỷ đồng được tiêu mà lại chưa có được kịch bản, đạo diễn, vở diễn, nghệ sỹ có chất lượng nghệ thuật cao.
1000 năm Thăng Long kia - Sân khấu có vở diễn mới nào cho xứng đáng với dân tộc, đất nước, lịch sử, và công chúng. Nếu chỉ dự kiến tân trang hay dựng rồi ghi hình lại, diễn lại một số vở đã có sẵn, dù có cho là tiêu biểu - thì vẫn là hôm qua, là những cánh cửa đã mở, những căn phòng xưa đã ở - (ý của Nhà văn - Nhà viết kịch người Nga - A.P.Sê Khốp).
Chèo là một ví dụ với kết quả sống chết đi tìm, cách tân, đổi mới toàn diện với Tam bộ khúc - Bài ca giữ nước của Tào Mạt. Cải lương phải dừng lại để nâng cấp và kêu gọi sáng tác những bản nhạc, làn điệu, bài ca mới để theo tiến bộ, sánh văn minh của thế kỷ 21. Múa rối nước đã từ trò làm thành tích, lại kết hợp với nghệ thuật sắp đặt làm nên một diện mạo mới cho Rối nước cổ truyền. Xiếc ta hòa với Xiếc tây càng thấy cái nết na nuột nà của các nghệ sỹ Việt Nam thể hình nhỏ mà khéo. Dân ca - Kịch đang dần từng bước hiện đại hơn trong quan niệm về làn điệu, ca từ, tiết tấu để gần lại với cuộc sống hôm nay hơn.
Diễn song ngữ và hòa trộn phong cách của Kịch, của Tuồng. Tuồng lại thử không hát; trở lại với kịch Hình thể; rồi - Thử nghiệm, Thể nghiệm là những khuynh hướng đang khát khao tự đổi mới.
Sân khấu của các lực lượng vũ trang cả nước, của một vài đơn vị nghệ thuật có tính sân khấu dân tộc ít người ngoài nhiệm vụ riêng với lực lượng, và địa phương cũng có những đóng góp lớn vào thành tích chung của.
Một đội ngũ lớn những người làm sân khấu cách mạng của 50 năm đã được khẳng định. Đó là các nghệ sĩ đã được tặng các Giải thưởng và Danh hiệu vinh dự cao quý; những người có học hàm, học vị cao làm nên nền lý luận khoa học và thực tiễn sinh động cho nghệ thuật sân khấu Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc và tiên tiến.
Nhưng bước ngoặt của đổi mới và hội nhập cũng đặt ra nhiều thách thức có phần nào đó chưa tạo nên được một nề nếp mới của sự ổn định.
Trước kia thì có, nay đã lại không - đó là điều tra xã hội học về người xem với tâm lý, nhu cầu của họ... để thích ứng.
Nay là Tiếp thị tự do, mạnh ai nấy làm, nấy liên danh liên kết.
Mô hình đào tạo Quốc tế đã khai trương ở Việt Nam bên cạnh các Trung tâm đào tạo cỡ quốc gia và địa phương.
Phải nói thêm một điều rất biện chứng là sự cần thiết phải thay đổi rất nhiều các thiết chế cơ sở văn hoá, rạp hát, nơi biểu diễn,... các yếu tố kỹ thuật về âm thanh, ánh sáng, chất liệu trang trí. Không có các điều kiện vật chất mới, làm sao sáng tạo ra được những xử lý mới?!
Nhưng mọi chuyện lại đều từ Con người. Chúng ta đã có những người mới làm sân khấu mới cho hôm nay và tương lai chưa? - Thật khó trả lời!
Một bộ phận lớn tác giả và đạo diễn thành danh, lại đã cao tuổi. Họ, làm cho thanh xuân mình, mới mình - không phải dễ. Vậy là - có một bộ phận cứ viết như cũ, dàn dựng như cũ trong trạng thái an toàn, dễ duyệt. Một bộ phận trẻ, lại chưa khẳng định được mình. Đâu đó có khi lại còn gặp khó lúc làm nghề - chắc phải vài năm nữa mới có được gương mặt mới.
Vậy là 7 năm đầu của thế kỷ 21, sân khấu với bao kỳ vọng vẫn phải bồng bềnh giữa hai làn trên.
Cuộc xâm lấn bằng văn hóa, cuộc bảo vệ bằng văn hóa đang diễn ra quyết liệt, hàng ngày giữa các cường quốc và các nước đang phát triển.
Giá trị kinh điển khác với biểu hiện cũ. Không đổi mới toàn bộ trong tư duy sáng tạo, trong tổ chức và biện pháp thực hiện - sân khấu sẽ lỗi thời. Người xem không tới sẽ là đương nhiên.
Năm 2006, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam phối hợp tổ chức Liênhoan Sân khấu xã hội hóa và tổ chức Liên hoan Sân khấu thử nghiệm Quốc tế lần thứ II. Năm 2007 - Hội tổ chức Liên hoan các trích đoạn tiêu biểu chào mừng 50 năm ngày thành lập Hội (1957 - 2007) và Liên hoan vở diễn của Đạo diễn trẻ - là không ngoài mục đích: tìm các tố chất mới để đổi mới sân khấu.
Tự đổi mới - tức là biết tồn tại trong điều kiện hội nhập thế giới và kinh tế thị trường.
Đổi mới là làm tăng thêm giá trị bản chất sáng tạo của sân khấu, làm dầy dạn thêm bản lĩnh truyền thống, đặt chiếc nhẫn ngọc của sân khấu Việt Nam trong cái hộp đẹp được chế tác từ các hợp kim nhân loại đương đại, cùng tồn tại - giao lưu - phát triển.
Đổi đời - làm được! Đổi mới - sao không?

Tác giả bài viết: NSUT Lê Chức

Nguồn tin: http://www.hoisankhau.org.vn