Xứ Đoài mây trắng lắm

 
 
Tại Trung tâm văn hóa Pháp (Hà Nội, ngày 5-6-2012), Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam đã tổ chức buổi Tọa đàm thơ Quang Dũng và giới thiệu tinh tuyển thơ văn Mắt người Sơn Tây của ông. Sách dày 246 trang, do Trác Phong tuyển chọn và Nxb Hội Nhà văn ấn hành năm 2012.
Tham gia chương trình Tọa đàm có các diễn giả, như: Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên, nhà thơ Vũ Quần Phương và nhà thơ Vân Long - người bạn của nhà thơ Quang Dũng; cùng gia đình, bạn hữu và những người yêu quý thơ Quang Dũng đến dự.
 
Quang Dũng tên thật là Bùi Đình Diệm, sinh năm 1921 tại làng Phượng Trì, huyện Đan Phượng, Hà Tây (nay là Hà Nội), mất năm 1988. Tham gia hoạt động cách mạng từ trước Cách mạng tháng Tám. Sau khi học trường Sư phạm tại Hà Nội, Quang Dũng làm nhạc công gánh hát rong và làm gia sư tại Hà Nội. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, ông là nhà thơ - chiến sĩ. Năm 1947 ông là đại đội trưởng của Trung đoàn Thủ đô; là trưởng phòng văn nghệ Liên khu III. Sau năm 1954, ông làm việc tại báo Văn nghệ rồi chuyển về Nhà xuất bản Văn học. Với những cống hiến cho nền văn học nghệ thuật nước nhà, năm 2001 ông đã được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (đợt 2).
Mắt người Sơn Tây là tuyển thơ lớn nhất từ trước đến nay gồm 61 bài thơ và 4 bài bút ký, được tuyển chọn trong suốt chặng đường sáng tác của Quang Dũng. Bản thảo do gia đình nhà thơ cung cấp. Ngoài những bài thơ trước đây đã đăng ở một số tạp chí, như: Những cô hàng xén, Đường chiều thứ bảy, Xiếc khỉ... phần lớn những bài thơ hay chưa in trong bất cứ tập thơ nào khi tác giả còn sống. Đặc biệt cuốn tinh tuyển đã có mặt bài thơ Chiêu Quân (viết năm 1937, thời điểm thịnh vượng của phong trào Thơ mới, khi Quang Dũng mới 16 tuổi). Ngoài ra, cuốn sách còn chọn lọc một số thủ bút, ảnh liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Quang Dũng.
Là một con người tài hoa đa tài thành công ở nhiều lĩnh vực, như: làm thơ, viết văn, vẽ tranh (triển lãm tranh sơn dầu cùng với các họa sĩ nổi danh), sáng tác nhạc (bài hát Ba Vì nổi tiếng ở trong khu kháng chiến), viết kịch, nhưng Quang Dũng mãi và vẫn luôn được người đọc nhớ và đánh giá cao ở tài năng thơ ca. Những bài thơ Tây Tiến, Đôi bờ, Đôi mắt người Sơn Tây, Em mãi là tuổi 20... được đánh giá cao trong thi đàn Việt Nam, chiếm được sự mến mộ trong lòng công chúng và được các nhạc sĩ lựa chọn để phổ nhạc. Đặc biệt trong đó có bài thơ Không đề (còn được gọi là Em mãi là tuổi 20) được 3 nhạc sĩ Việt Dzũng, Phạm Trọng Cầu, Khúc Dương cùng phổ nhạc. Thơ ông còn mang chất giang hồ. Hai bài thơ Giang hồ và Trở rét là điển hình cho chất giang hồ ấy. Lý giải hiện tượng đó, nhà thơ Vũ Quần Phương cho rằng: "Có thể coi đó là một căn bệnh của thời đại lúc bấy giờ"...
Thơ Quang Dũng có vị trí đặc biệt đối với thơ ca thời kháng chiến chống Pháp. Đánh giá cao tài năng thơ, theo nhà thơ Vũ Quần Phương nếu chọn 5 bài, hoặc 3 bài thơ đặc sắc của thời kỳ chống Pháp vẫn sẽ có Quang Dũng. Nhà thơ cho rằng: "Hương vị đặc hiệu của kháng chiến 9 năm" lại không thuộc về thế hệ những nhà thơ vốn đã nổi tiếng từ trước cách mạng tháng Tám như: Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh... mà là của các nhà thơ lứa sau với chất hào hoa, lãng mạn, như: Nguyễn Đình Thi, Chính Hữu, Hữu Loan, Trần Mai Ninh, Hoàng Cầm, Quang Dũng... Trong số này, Quang Dũng đứng riêng một "ốc đảo", đặc biệt với bài thơ Tây Tiến, ông không có điểm gì chung với những nhà thơ khác, ông đứng biệt lập như một hòn đảo giữa các nhà thơ kháng chiến.
Chỉ riêng bài thơ Tây Tiến mang đậm nét hào hùng, bi tráng pha chất lãng mạn được chọn vào giảng dạy ở Trung học phổ thông đã đưa ông vào danh sách những nhà thơ của hiện tượng "thơ một bài". Tây Tiến như một dấu son không thể phai mờ trong gia tài thơ Quang Dũng, cũng như thi ca thời chống Pháp. Đó là một bài thơ kỳ diệu, có một vị trí đặc biệt trong lòng công chúng, một bài thơ được kỷ niệm 60 năm ngày sáng tác (năm 2008), một bài thơ làm sống dậy cả một trung đoàn, khiến địa danh Tây Tiến lưu giữ trong ký ức mỗi người và trong lịch sử dân tộc. Nó như một viên ngọc sáng trong tâm hồn Việt, tấm lòng Việt và thơ ca Việt. Trong đó, vượt qua ranh giới cảm xúc kiểu Thơ mới, Tây Tiến có thể coi là bài thơ có phẩm chất thẩm mỹ kỳ lạ nhất trong thơ thời kháng chiến. Giáo sư Phong Lê cho rằng: "Chưa ai khác ngoài ông, cho đến hôm nay, kể cả Tản Đà, đã tạo nên được một sự sống rung động đến thế cho Xứ Đoài nhiều mây trắng của quê hương ông. Con đường qua Cầu Giấy, đến với Xứ Đoài, nhờ thơ ông mà trở nên thơ mộng hơn, mỹ lệ hơn, lưu luyến hon". Bài thơ là sự kết hợp của cả Đường thi với chất lóng lánh lãng mạn, một tâm hồn phiêu du mà không thoát ly cuộc sống hiện tại. Bản sắc dân tộc hiện lên trong từng câu chữ, hình ảnh. Nói như nhà thơ Vũ Quần Phương thì Tây Tiến có một lối đi lạ với khúc độc hành. Nó như một người đàn bà độc quyền vẻ đẹp mà không được nhân tính". Còn Bùi Giáng cho rằng: "Thơ Quang Dũng hiện ra tại chỗ chênh vênh bát ngát và thê thảm nhất trong sử lịch con người. Nó chỉ đạm nhiên và thống thiết khơi rộng khoảng trống vắng ra để cho mọi vấn đề được nhận định và tìm lời giải đáp".
Về sau, chặng thơ từ năm 1957 đến đầu thập niên 60 của ông thường có tâm trạng buồn, hoài niệm, lặng lẽ, thấm thía, đặc biệt là nỗi nhớ mình:
Ngẫm chuyện mười năm như nước lũ
Ai hay ngày tháng lại quay về
Cầm Thủy, Tây Giai thành vẫn đá
Những tàu cau đượm làm chi ánh nắng...
(Thu quê ai)
Mặc dù ít quan tâm đến cách tân hình thức, không chủ trương tạo sự cầu kỳ rắc rối ngôn từ, nhưng thơ Quang Dũng vẫn trẻ trung, tươi mới. Ông khéo léo và tinh tế đến mức đến các địa danh cũng gợi nên chất thơ khiến người đọc cứ phải day dứt yêu, day dút nhớ Mai Châu, Sài Khao, Pha Luông...". Những bài thơ rộ lên trong những năm kháng chiến chống Pháp đủ làm nên một tên tuổi của nhà thơ và "thương hiệu" khiến người đọc cứ nhớ mãi cái tên Tây Tiến.
Có thế nói những bài thơ hay của Quang Dũng đã tạo ra được sức truyền cảm mạnh mẽ, lắng đọng trong tâm hồn bao thế hệ bạn đọc suốt hơn nửa thế kỷ qua.
Ngoài phần thơ làm nên tên tuổi ông như đã thấy, Quang Dũng còn viết khá nhiều văn xuôi. Ông có tập truyện ngắn Mùa hoa gạo (xuất bản năm 1950) và hàng loạt tập bút ký, truyện ký, ký sự. Ở thể loại này, chúng ta bắt gặp một Quang Dũng với một tâm hồn lãng mạn, hào hoa và ấm áp. Cho đến nay, mảng văn xuôi của ông vẫn là "khoảng trống" chưa được nghiên cứu, khai thác.
Dù viết ở thể loại nào, thơ hay văn xuôi, tác phẩm của Quang Dũng luôn mang đến cho người đọc chất thơ cuộc sống với một cá tính sáng tạo độc đáo và một phong cách nghệ sĩ rất mực tài hoa, không kiểu cách, cao xa mà gần gũi, thân thiết. Tuyển thơ văn Mắt người Sơn Tây như một sự kết tinh những giá trị nghệ thuật độc đáo mà gia đình, bạn hữu dành để tri ân và tôn vinh nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh của nhà thơ "Xứ Đoài mây trắng lắm".