Thác đi và còn lại...

Bẩm sinh là nghệ sĩ!

Nghệ sĩ Vladimir Vysotsky chào đời ngày 25.1.1938 tại Moskva – kết quả của một cuộc hôn nhân chỉ dài năm năm rồi đường ai nấy đi trong bối cảnh chiến tranh dữ dội. Cậu bé phải sơ tán về mạn Ural, đến mười tuổi - vì không chấp nhận người bố dượng - mới tìm về với cha đẻ, khi đó đang là sĩ quan Hồng quân đồn trú tại Đức. Cậu ưa người mẹ kế hơn nên về sống yên ổn với bà tại Moskva và gia nhập cánh thanh niên thủ đô khá điển hình hồi đó: một tuổi thơ từng trải những nặng nhọc của chiến tranh, một thời thanh niên sôi nổi trong bối cảnh “tan băng” và khi đứng bóng thì gặp thời “ngưng trệ”, tốp bạn trẻ nào cũng phải có cây đàn guitar bất ly thân với những ca khúc lãng mạn thời tiền chiến…

Hồi học lớp mười, Vysotsky có tham gia nhóm kịch, song vẫn chưa chọn ngay nghề diễn viên. Xong bậc phổ thông, anh thi đỗ Đại học Xây dựng, vào học được nửa năm thì bỏ - anh đi tới quyết định này vào đúng đêm giao thừa 1955 -1956… Đêm ấy, cùng người bạn thân từ thời học trò Igor Kokhanovsky đón giao thừa, khi chuông đồng hồ điện Kremli vừa gióng giả thì mỗi người tu một ly champagne và lao vào vẽ - để đủ thủ tục qua cuộc sát hạch học kỳ sắp tới – và hai giờ sau thì xong. Thế nhưng, Vysotsky bỗng đùng đùng giở chứng: anh với tay lấy lọ mực Tàu trên bàn rưới lên tất cả các bản vẽ của mình và tuyên bố xanh rờn: “Việc này cóc phù hợp với mình. Thôi, còn nửa năm nữa, mình phải chuẩn bị để thi vào trường sân khấu”. Và anh đã thi đỗ vào lò đào tạo diễn viên thuộc Nhà hát Kịch MKHAT.

Ngay năm thứ nhất, Vysotsky đã thân với cô sinh viên cùng lớp Iza Zhukova rồi đến mùa xuân 1960 cưới cô làm vợ. Đang học năm thứ ba, anh đã có vai diễn trên màn ảnh – một nhân vật phụ trong phim Những bạn đồng niên. Năm 1961 - một vai diễn nữa trong phimĐường danh vọng của Dima Gorin và được khán giả trẻ ưa chuộng. Thời gian này, anh cũng có hướng soạn ca khúc,  thán phục và suy tôn nhà thơ – nhạc sĩ Bulat Okudzhava làm sư phụ, nên sau này sáng tác tặng thầy Bài ca về đức thành thật và thói giả dối.

Rắc rối đường đời

Nghệ  sỹ Vladimir Vysotsky

Tốt nghiệp lò đào tạo diễn viên năm 1960, Vysotsky có một thời gian diễn cho nhà hát A. S. Pushkin, sau đó – nhà hát Tiểu phẩm, nhưng toàn là những vai quần chúng, chẳng thấm tháp gì. Đang chán chường thì gặp đạo diễn khi đó còn trẻ Yuri Liubimov - cuộc tiếp xúc dự định trong dăm phút nhưng những ca khúc tự biên tự diễn của Vysotsky đã kéo dài thành hơn một tiếng rưỡi đồng hồ, đưa Vysotsky chuyển sang nhà hát Taganka năm 1964 với nhiều vai diễn quan trọng. Sự cưng chiều của đạo diễn đối với Vysotsky gây nên nhiều ghen tị từ phía đồng nghiệp, ngoại trừ mấy người bạn thân như Zolotukhin, Demidova, Filatova…

Cuộc sống gia đình bắt đầu nảy sinh trục trặc, Iza quyết định chuyển khỏi Moskva, còn Vysotsky thì theo một đoàn làm phim, gặp nữ diễn viên Liudmila Abramova và tiến tới hôn thú để rồi cho ra đời hai cậu con trai Arkadi (1962) và Nikita (1964). Trong thời gian này, ca khúc của Vysotsky bắt đầu được lưu truyền ở thủ đô rồi lan ra khắp nước, nhưng phải núp dưới một bút danh khác – Sergei Kuleshov, còn những vai diễn trong điện ảnh thì khá thường xuyên, song toàn là những nhân vật phụ, tính cách mờ nhạt trong những bộ phim buồn tẻ và rỗng rễnh. Buồn chán dẫn đến rượu bia, và những lần say bí tỉ thường xuyên là nguyên nhân khiến gia đình tan vỡ và bất hòa với đồng nghiệp.

Năm 1967, phim Chiều thẳng đứng (Stanyslav Govorukhin và Boris Durov) mang lại vinh quang thực sự cho Vysotsky, đặc biệt là những ca khúc trong phim. Phim kể chuyện bốn con người chinh phục đỉnh núi cao giữa mùa đông khắc nghiệt, khi trở xuống gặp bão tuyết với nhiều kịch tính li kỳ. Tuy là người mới thấy núi cao lần đầu tiên trong đời, nhưng sau hai tháng sống giữa băng giá, Vysotsky đã được những nhà leo núi tin chắc đây là người giàu kinh nghiệm và viết nên những ca khúc về núi cao, giúp bộ phim nâng hẳn lên một tầm.

Người vợ thứ ba là Marina Vladi, gốc Nga, mang quốc tịch Pháp, tên họ thật là Marina-Katrina Poliakova-Baidarova, sinh năm 1938, đã bước vào cuộc đời Vysotsky từ năm 1967, đến cuối năm 1970 mới chính thức kết hôn. Vysotsky đã mê mẩn người đẹp này từ khi xem phim Nữ phù thủy, một ngày xem đi xem lại mấy lần, và mơ mòng trong nhiều năm. Rồi cơ hội cũng đến: sau đêm biểu diễn ở nhà hát, nghệ sĩ đến nhà hàng VTO, ăn bận khá tuềnh toàng nhưng được nhiều người chào hỏi, khiến nữ minh tinh phải để ý tới anh. Anh đến cầm tay nàng hồi lâu và ghé môi hôn rồi ngồi đối diện, mắt nhìn người đẹp không rời. Hai người có 12 năm chung sống, người vợ cố gắng làm chậm nhịp sống điên cuồng của chồng và dẫn anh vào giới những người có tiếng tăm ở châu Âu, nhờ đó, một số đĩa nhạc của Vysotsky được ra đời từ năm 1972 ở Mỹ, Pháp, Đức, Phần Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản… Đôi uyên ương này có một lần duy nhất đóng cặp trong bộ phim Họ đã có đôi (1977, Márta Mészáros) của xưởng Mafilm (Hungary).  

Cuối thập niên 1960, Vysotsky đóng nhiều vai trong phim: Maxim trong Những hội ngộ ngắn ngủi (1967, Kira Muratova), người Bolshevich Brodsky trong Can thiệp vũ trang(1968, Genadi Polok), sĩ quan Bạch vệ trong Đôi bạn cùng quân ngũ (1968, Evgeny Karelov), đội trưởng lâm trường trong Chúa rừng taiga (1968, Vladimir Nazarov), ca sĩ trong Những chuyến lưu diễn nguy hiểm (1969, Georghi Yungvald-Khilkevich). Sự thực thì phim nào có Vysotsky cũng đều gặp khó khăn: Những hội ngộ ngắn ngủi thu hút 4,4 triệu khán giả nhưng giữa chừng bị gác lại mặc dầu đã in ra 725 bản phim, mãi đến năm 1987 mới được “tái xuất giang hồ”. Can thiệp vũ trang còn gay go hơn, không ló được lên màn ảnh. Những chuyến lưu diễn nguy hiểm tuy bị “đập” mạnh, song vẫn được phát hành và còn nổi tiếng hơn cả bộ phim ăn khách Mặt trời trắng trên sa mạc.

Cơ hội

Đến lúc Liên Xô đã biết sản xuất máy ghi âm thì đúng là nhà nào cũng có băng in lậu ca khúc của Vysotsky. Với công chúng thì đó thực sự là thần tượng, còn với nhà chức trách – chỉ là cái… gai, thường xuyên bị gạt ra ngoài những dự án làm phim, ca khúc không được ghi âm hoặc lên sóng. Dễ hiểu vì sao trong thập niên 1970, Vysotsky vắng bóng trên màn ảnh, chỉ có thể gặp nghệ sĩ ở vai Phon Koren trong phim bi kịch Người vừa tốt vừa xấu(1973, Iosif Kheifits, theo truyện Đấu súng của Anton Chekhov) và Gannibal trong phim hài ca nhạc Chuyện vua Pyotr cưới vợ cho Arap (1976, Alexander Mitta, dựa theo truyện Pyotr Arap Đại đế của A. Pushkin). Quả thực, trong phim Duy nhất, đạo diễn Iosif Kheifits dành cho Vysotsky một vai quan trọng và quyền tự chọn ca khúc cho phim, song nghệ sĩ không thể đến trường quay cùng đoàn, và sự tham gia của nghệ sĩ chỉ là kết quả của giai đoạn hậu kỳ…

Và năm 1979, Vysotsky mới gặp được vai diễn tâm đắc nhất – Glev Zheglov trong bộ phim nhiều tập Điểm hẹn không thể thay đổi, tuy vậy, vai diễn này cũng suýt nữa không thành. Một tối tháng 5.1978, vợ chồng nghệ sĩ cùng đạo diễn Stanyslav Govorukhin gặp nhau tại nhà nghỉ ở Odessa để bàn bạc về bộ phim sắp làm, đột nhiên, M. Vladi mắt ngân ngấn lệ, dắt tay đạo diễn ra bên ngoài phòng, khẩn khoản: “Buông anh ấy thôi, ông làm ơn gọi diễn viên khác!”. Vysotsky cũng vào hùa với vợ: “Xin hãy hiểu cho, tôi còn rất ít thời gian, mà phải dành cho vai diễn này những một năm”. Tuy nhiên, Govorukhin không đổi ý, về sau, ông tấm tắc: “Nếu tối hôm đó tôi chịu đầu hàng thì bộ phim sẽ mất đi vô khối khán giả”. Điều rất đáng nói nữa: đang quay, khi bắt buộc phải ra nước ngoài để có mặt trong một Liên hoan phim quốc tế, đạo diễn Govorukhin đã hoàn toàn tin tưởng phó thác cho Vysotsky thay mình chỉ huy đoàn làm phim và nhận thấy cuộc thử vai ngắn ngủi ấy hé lộ rằng Vysotsky có khả năng đạo diễn cho một bộ phim lớn… Tuy nhiên, vai trò ưa thích nhất của Vysotsky là được hát trong phim thì không được đạo diễn đáp ứng: ông sợ hình ảnh nhạc sĩ - ca sĩ Vysotsky sẽ lấn át đại úy Glev Zheglov. Kết quả, đông đảo khán giả đều coi đó là nhân vật hết sức sống động, không phải hư cấu, và suốt một thời gian dài, họ viết thư đều đều, ghi nơi nhận cực kỳ đơn giản: “Kính gửi: đại úy Zheglov, Bộ Nội vụ”. Nhưng, đó là cơ hội duy nhất cho diễn viên điện ảnh Vladimir Vysotsky, còn thì…

Những vai diễn hụt

Có thể nói rằng tài năng của diễn viên điện ảnh Vladimir Vysotsky vẫn chưa được trổ hết – còn nhiều vai nghệ sĩ rất thích, nhưng không được giao, vì nhiều lẽ…

Trong bộ phim huyền thoại Andrei Rublyov, khi biết nhân vật chính đã từng học vẽ trong một nhà thờ cổ có tên Vysotsky, đạo diễn Andrei Tarkovsky vốn là người rất chú trọng đến những sự trùng lặp nên đã chấm Vysotsky vào vai Stepan, nhưng rốt cuộc vai đó lại thuộc về diễn viên N. Grabbe. Khá nhiều đồn đại, người thì bảo “Ủy ban Điện ảnh Liên Xô không chấp nhận mặc dầu các ủy viên Hội đồng Nghệ thuật đều thích màn thử vai của Vysotsky”, người thì kể: đạo diễn vốn là người rất trọng tính kỷ luật, bắt gặp Vysotsky say bí tỉ nên từ bỏ ý định hợp tác…

Vysotsky – nhà thơ – nhạc sĩ

Nghệ sĩ cũng đã thử vai cho phim phản gián Trên sông Tissa (1958, Dmitri Vasiliev),Annushka (1959, Boris Barnet) nhưng đều không được duyệt. Năm 1962, đã đóng suốt, vai thanh tra quận ủy, trong phim Nữ tội nhân (G. Eghiazarov và Fedor Filippov), nhưng các khuôn hình có Vysotsky đều bị cắt sạch. Năm 1964, đạo diễn Vasili Shukshin có kế hoạch giao cho Vysotsky vai Pashka Kolokolchikov trong phim Có một chàng trai như thế, nhưng cuối cùng lại giao cho người khác…

Sau những thất bại liên tiếp, cực chẳng đã, năm 1969, Vysotsky phải chủ động đến gặp Eldar Riazanov để xin một vai trong phim về chiến binh - thi sĩ Cyrano de Bergerac và được trả lời: “Cậu hiểu không, vai ấy tôi không định mời diễn viên, mà phải mời nhà thơ đóng cơ”. “Tôi cũng làm thơ chứ sao”. Hồi ấy, Ryazanov chưa coi Vysotsky là nhà thơ chính cống, nhưng để giữ phép lịch sự, vẫn đồng ý xem Vysotsky thử vai, để rồi… vẫn mời người khác diễn Cyrano – đó là nhà thơ nổi tiếng Evgeny Evtushenko. Bù lại, bảy năm sau khi Vysotsky qua đời, Ryazanov công bố bộ phim tài liệu Bốn lần gặp Vysotsky, mở đường cho các đạo diễn khác hoàn thành hàng chục phim tài liệu về một nghệ sĩ đa tài mà không được trọng dụng.

Vysotsky tiếp tục tìm kiếm cơ hội trong các phim lịch sử Sofia Petrovskaya, phim tâm lýĐường về nhà, phim phiêu lưu Xấc xược – bộ phim này bị Ủy ban Điện ảnh dọa cắt nếu quay Vysotsky, thế là đạo diễn Georghi Yungval-Khilkevich đánh liều, cùng người phụ trách âm thanh thu lén 30 ca khúc của Vysotsky trên băng loại rộng – đó là lần ghi âm chất lượng cao đầu tiên của Vysotsky.

Các đạo diễn thường phải dùng nhiều mưu mẹo mới lừa được Ủy ban Điện ảnh, vì các quan chức ở đó rất sợ để lọt Vysotsky lên màn ảnh, nếu buộc phải để, thì phải là những vai nhàn nhạt thôi. Mặc dầu vậy, nhiệt huyết và tài năng của Vysotsky cũng đủ làm cho các nhân vật thứ yếu của mình có cơ hội đến với khán giả.  

Những ca khúc hữu hình

Cho đến bây giờ, dư luận về Vysotsky vẫn còn chưa dứt: diễn viên hơn hay nhà thơ hơn? Một phái cho rằng các ca khúc và thi phẩm của ông chỉ cỡ tầm tầm, nhưng nhờ tài biểu đạt của chính tác giả mà trở thành tác phẩm nghệ thuật. Phái khác lại cho rằng chẳng có vai diễn nào trên sân khấu và màn ảnh sánh được với các ca khúc, xét về cấp độ độc đáo và tài nghệ của Vysotsky. Trong sáng tạo của nghệ sĩ với khoảng 700 bài thơ, bài hát, một trường ca cho thiếu nhi, gần 30 vai diễn cho điện ảnh Xô Viết, mặt này liên quan mật thiết đến mặt khác.

Một diễn viên ẩn danh đóng vai Vysotsky, phim Cảm ơn vì vẫn sống!

Ca khúc tự biên tự diễn của Vysotsky lần lượt ra đời từ đầu thập niên 1960 – đó là những du ca lãng mạn, chơi chơi, chứ hồi ấy ngay cả tác giả và những khán giả đầu tiên cũng không coi là gì... Ít lâu sau, năm 1965, ca khúc Tàu ngầm ra đời, được anh bạn thân I. Kokhanovsky công nhận “Tàu ngầm mới là nghiêm chỉnh. Tớ nghĩ, ca khúc này dõng dạc tuyên bố là cậu đã kết thúc thời trai trẻ nông nổi”. Giai đoạn đầu – thường ở dạng độc thoại – còn nhân danh từ những nhân vật lịch sử đến người bình dân, về sau thì chỉ nhân danh chính mình, bộc bạch tư chất sâu thẳm của Vysotsky và thường xuyên hướng tới không chỉ người cùng thời với mình, mà cả hậu thế nữa. Chẳng thế mà nguyên lãnh đạo Liên Xô N. Khrutshov phải mời Vysotsky đến nhà để hỏi xuất xứ những bài ca của ông về những người lính trận…

Chiến tranh và cảm thức anh hùng ca đối với những con người Xô viết luôn luôn là điều ám ảnh, để nghệ sĩ sáng tác như từ vô thức về chính bản thân mình. Nói về những phương tiện thể hiện được Vysotsky dùng để tạo nên những vai diễn trên màn ảnh, sân khấu và sàn nhạc, thì giọng hát là đắc dụng nhất, hữu hiệu nhất. Chẳng thế mà ở nhà hát Taganka trong lần thăm dò ý kiến các nghệ sĩ, Vysotsky đã thành thật trả lời: “Đối với tôi, bi kịch khủng khiếp nhất là mất giọng”. Ca khúc của Vysotsky là cấu thành của 7 vở kịch và 26 bộ phim, trong đó có những phim sáng giá như Những đứa con trai bước vào trận đánh (1969, V. Turov), phim hoạt hình Hãy đợi đấy v.v… Đề tài và phong cách biểu diễn của Vysotsky khác với đa số nghệ sĩ tự biên tự diễn: vừa loại bỏ chất nghiệp dư lại vừa gần gụi dân chúng. Gương mặt khắc khổ và chăm chú, giọng hát xoáy sâu và lan tỏa, khi trào lộng và dằn vặt, khi hồi hộp và đam mê – đó là cả một tình đời son sắt! Dẫu không được trổ hết tài trong tư cách diễn viên điện ảnh, Vysotsky vẫn nhận được lòng yêu mến của toàn dân, bởi nghệ sĩ nói lên được giữa thanh thiên bạch nhật nhiều sự thật khiến cho công chúng khóc dở cười dở và xót xa cõi lòng. Vysotsky đã nói hộ hàng triệu công dân và thực tế đã chứng minh: nghệ sĩ không hề nói dối!

Về kết

Những năm dài, khi thì Vysotsky được giao đóng vai chính, khi thì bị đuổi vì… quá chén. Đã có vài lần Vysotsky cận kề cái chết, khi do trụy tim mạch, khi do quá căng thẳng thần kinh, khi do uống quá nhiều rượu… Ngày 25.7.1979, đang diễn trên sân khấu vùng Trung Á Bukhara, Vysotsky bị đột quỵ. Bác sĩ tiêm cho anh một mũi trợ tim, cứu được. Nhưng thần chết lại đến, vào đúng ngày ấy năm sau: 25.7.1980. giữa lúc đang diễn ra Olympic Moskva. Không thấy công bố tin buồn trên báo chí, chỉ có một tờ thông báo: “Diễn viên Vladimir Vysotsky đã qua đời” dán trên ô cửa bán vé, vậy mà không ai trả lại vé: họ đều giữ lại để làm kỷ niệm. Hầu như cả thành phố Moskva dồn vào lễ tang Vysotsky – đó như một phản ứng đau đớn của hàng vạn con người chống lại cái thời ngưng trệ mà Vysotsky đã vạch trần trong các ca khúc và vai diễn của mình. Dự kiến đưa ra một nghĩa trang cách xa thành phố không được các thân nhân người quá cố chấp nhận: Vysotsky xứng đáng nằm lại trong lòng Matxcơva, tại nghĩa trang Vagankovsky! Được biết, ca sĩ nổi tiếng Iosif Kobzon đã dúi cho người quản trang một tờ 100 rúp, lập tức bị chối phắt: “Sao các vị lại nghĩ ra chuyện đút tiền nhỉ? Tôi cũng rất quý mến Vysotsky!” Và nghệ sĩ đa tài đã được an táng tại một chỗ thật đẹp, chính giữa nghĩa trang, gần cổng ra vào. Nghe đâu, người quản trang đó sau này bị cách chức, nhưng có gì đáng buồn đâu: địa điểm ông dành cho Vysotsky đã trở thành một địa chỉ văn hóa của nước Nga. 

Sinh thời, Vysotsky chỉ có lần duy nhất được nhận giải thưởng, năm 1974,  về vai diễn xuất sắc trong Người vừa tốt vừa xấu của Liên hoan các dân tộc Taormin, Italy.

Ở trong nước, sau khi ông mất được một năm - bằng khen và giải thưởng muộn mằn của Liên hoan phim toàn Liên bang Erevan 1981 mới ghi nhận vai diễn đại úy Zheglov trongĐiểm hẹn không thể thay đổi. Rồi tập thơ – nhạc đầu tiên của Vladimir Vysotsky cũng ra đời và được dịch ra 52 thứ ngữ trên thế giới. Vào thời Cải tổ người ta mới chịu công nhận Vysotsky là nhà thơ, là Nghệ sĩ Công huân của Liên bang Nga (1986) rồi truy tặng giải thưởng Nhà nước Liên Xô năm 1987. Từ năm 1990, bắt đầu một làn sóng nghiên cứu cuộc đời và sự nghiệp Vysotsky, xây dựng một bảo tàng văn hóa cấp quốc gia tại thủ đô, thành lập Quỹ từ thiện và giải thưởng hằng năm mang tên Vysotsky…

Giữa các nhân vật kiệt xuất trong ngôi đền văn hóa nghệ thuật Nga, Vysotsky không bị lu mờ. Theo kết quả điều tra của Trung tâm nghiên cứu Ý kiến công chúng năm 2010, một danh sách Thần tượng thế kỷ XX được hình thành, trong đó Vysotsky đứng thứ hai, chỉ sau nhà du hành vũ trụ đầu tiên của nhân loại Yuri Gagarin. Năm 2011, bộ phim truyện Cảm ơn vì vẫn sống! - do Piotr Buslov đạo diễn theo kịch bản của Nikita Vysotsky, con trai của Vladimir Vysotsky, từng theo nghề diễn, hiện làm giám đốc Bảo tàng về người cha. Công chúng gặp lại thần tượng của mình và không ngừng bàn cãi: ai là người thủ vai Vysotsky? – vì danh tính diễn viên chính đó được các nhà làm phim giữ ở mức… tuyệt mật.