Hào hoa và kiên định

Từ cảnh cơ hàn

Nghệ sĩ Nhân dân Liên Xô Vasily Lanovoy chào đời ngày 16.1.1934 tại Moskva, nơi người cha từ Odessa đến làm việc cho một xưởng hóa chất. Mới bảy tuổi đầu, cậu đã phải sơ tán trước, về với ông bà nội ở Ukraina, chuẩn bị đón bố mẹ vào tuần sau, thì chiến tranh bất ngờ bùng nổ, thế là gia đình ly tán, biệt vô âm tín mất ba năm.

Trong Chuyến tàu chở hổ, Lanovoy chỉ có một câu thoại

Quê nội bị phát xít Đức chiếm đóng, một tay lính Đức trú quân tại nhà Lanovoy có tặng Vasily chiếc dây lưng, và tặng vật này suýt nữa khiến cậu mất mạng: một tên lính Đức khác muốn tước chiếc dây lưng đó, thấy cậu phản đối, bèn lia một băng tiểu liên theo hình cầu vồng ngay trên đầu cậu, đạn rít ngang tai cậu, ông và bà nội chết lặng.

Làm việc trong xưởng hóa chất hồi đầu chiến tranh, thiết bị tự động chưa kịp lắp đặt, cha mẹ phải dùng tay để rót chất lỏng vào những quả lựu chống tăng, nên họ mau chóng trở thành tàn phế. Khi hay tin gần quê chồng đã được giải phóng, người mẹ lập tức đi tìm con, mặc dù bản thân di chuyển rất khó khăn. Một tháng sau, chui vào một chuyến tàu chật ních hàng hóa, cả mấy mẹ con trở về Moskva.

Một lần đi xem ở nhà văn hóa quận, thấy bạn đồng trang lứa lên diễn được, Vasily cũng đầu quân vào câu lạc bộ kịch - ở đó, những đứa trẻ sau chiến tranh coi như ngôi nhà thứ hai của mình, chúng được làm quen với văn học nghệ thuật, rèn luyện lối tư duy độc lập, hòa nhập vào thế giới của sự hài hòa, cái Đẹp, cái Thiện… Vasily gặp nhiều khó khăn ban đầu, do mẹ ở nhà toàn nói với con bằng tiếng địa phương Ukraina, nhưng rồi cũng được đóng vai chính, đi dự hội diễn văn nghệ không chuyên toàn Liên bang năm 1951 được tặng giải nhất, rồi được mời đi diễn ở nhiều thành phố lớn. Khi học lớp bảy, được nghe phi công kể chuyện, cậu thích quá, nộp ngay đơn vào trường huấn luyện bay. Ông thầy dạy kịch Sergei Shtein tiếc khả năng nghệ thuật của trò đã đích thân đến trường huấn luyện bay rút hồ sơ về, và Vasily đã tốt nghiệp trung học phổ thông loại xuất sắc.

Hồi trẻ thường sắm những vai hào hoa và lãng mạn

Hào hoa và lãng mạn

Tuy còn chưa tính toán nghiêm túc, nhưng Vasily Lanovoy vẫn muốn thử sức mình, đi thi vào trường Nghệ thuật Sân khấu mang tên B. V. Schukin. Năm ấy có khoảng 150 thí sinh dự thi, nhưng chỉ có Vasily và một người nữa trúng tuyển. Theo học đến năm mười tám tuổi, đột nhiên anh bỏ học, thi đỗ vào khoa Báo chí Đại học Tổng hợp MGU. Giữa lúc đó anh nhận được giấy gọi đến thử vai cho phim Chứng chỉ trưởng thành. Vai diễn Valentin Listovsky đối với Lanovoy không khó – hai năm trước khi bộ phim được bấm máy, anh đã nhiều lần biểu diễn vai này trên sân khấu văn nghệ không chuyên. Bộ phim được công chúng chú ý, và Lanovoy thấy mình có thể theo nghiệp diễn, lại bỏ học ở khoa Báo chí, trở về trường cũ. Cô giáo hướng dẫn anh chính là học trò ruột của nghệ sĩ bậc thầy Evgeny Vakhtangov (1883 - 1922), nên những kiến thức về sân khấu và thẩm mỹ học trò nhận được gần như đến tự đầu nguồn.

Năm 1956 đánh dấu một bước ngoặt trong tiểu sử Vasily Lanovoy: trong khi đang quay phim Ba trăm năm về trước, bất ngờ được hai vị đồng đạo diễn A. Alov và V. Naumov ở xưởng phim Kiev mời vào vai Pavel Korchaghin để thay thế diễn viên cũ Georghi Yumatov, và Lanovoy tự tin: “Đúng rồi, vai ấy phải dành cho tôi chứ”. Tiểu thuyết Thép đã tôi thế đấy của Nikolai Ostrovsky thì anh biết từ hồi còn nhỏ, qua tiếng mẹ đẻ Ukraina, do người lớn liều chết tuồn vào trong vùng tạm chiếm, và hình tượng Pavel đọng lại trong tâm trí anh suốt đời. Lanovoy đã nhập vai rất tự nhiên vì thuộc làu tính cách nhân vật, một con người cương nghị, quả cảm, có đức tin và quyết giữ gìn đức tin. Có lần, mười giờ sáng phải có mặt ở Moskva để tập kịch, một giờ chiều đã bay về Kiev và làm việc ở trường quay đến đúng nửa đêm, rồi lại bay về trường để kịp giờ lên lớp… Bộ phim Pavel Korchaghin giành được hai giải thưởng - một tại Liên hoan phim quốc tế Moskva 1957, một tại Liên hoan phim toàn liên bang năm sau – và mở ra trước mắt Vasily Lanovoy những vai hào hoa và lãng mạn.

Vào vai Vronsky trong phim Anna Karenina

Năm 1957, sau khi tốt nghiệp, Lanovoy trở thành diễn viên của sân khấu danh tiếng nhất thủ đô - nhà hát kịch mang tên E. Vakhtangov - giai đoạn đầu chuyên đóng những vai hoàng tử, hiệp sĩ, tướng soái… sau đó mở rộng ra những nhân vật có tính cách đậm và nội tâm sâu hơn… Đầu thập niên 1960, nghệ sĩ sắm vai thuyền trưởng Grey trong bộ phim nổi tiếng Cánh buồm đỏ thắm theo thiên truyện bất hủ của nhà văn Alexander Grin (1960, đạo diễn Alexander Lukich Ptushko) và trở thành “người trong mơ” của lứa tuổi mới lớn. Đã là thần tượng, song Lanovoy cũng vui vẻ nhận cả một vai xuất hiện chỉ rất ngắn, nói một câu duy nhất trong bộ phim hài Chuyến tàu chở hổ (1961, Vladimir Fetin) mà cũng khiến khán giả khó quên. 

Những năm 1965 - 1967, nghệ sĩ hóa thân vào Anatoly Kuraghin trong bộ phim nhiều tập của Sergei Bondarchuk chuyển thể tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của văn hào Lev Tolstoy. Vai diễn này được nghệ sĩ rất trân trọng và nghiêm túc tuân thủ ý đồ của đạo diễn - làm cho nhân vật trong phim có nhiều tính người hơn trong tiểu thuyết: khi đã không lý giải được nguyên nhân nội tâm nào dẫn đến những hành động điên khùng của nhân vật, thì phải nhấn mạnh vào tính cách hăng say, khao khát những cuộc phiêu lưu mạo hiểm. Lanovoy đã tạo nên những nét hấp dẫn nâng hẳn tầm của nhân vật lên. Cũng là chuyển thể tiểu thuyết của L. Tolstoy, trong phim Anna Karenina (1967, Alexander Zarkhi, theo kịch bản viết chung với V. Katanyan), Lanovoy vào vai Alexei Vronsky – một sĩ quan trẻ tuổi, đẹp trai ngời ngời, con nhà dòng dõi, xứng đáng đại diện cho giới thượng lưu quý phái. Chàng dành cho Anna tình yêu chân thành và say đắm, nhưng với người phụ nữ đã qua một đời chồng và yêu chàng mãnh liệt đến mức có thể lìa con, chàng lại không dám nhận về mình một chút thiệt thòi, vì nội lực tinh thần của chàng quá ư ít ỏi. Trong thâm tâm, Lanovoy nhận thấy trong kịch bản, tác giả chỉ thể hiện Anna Karenina và Alexei Vronsky khá là mờ nhạt nên không chịu nhận vai. Biết đạo diễn thử nhiều diễn viên khác đều không được, nể tình, nghệ sĩ đành chấp nhận, và trong thâm tâm vẫn tin rằng mình còn có thể xây dựng nhân vật hay hơn.

Do đó, lần nhận vai Oleg Tulin trong phim Tôi vào giông bão (1965, Sergei Mikaelyan, chuyển thể tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Daniil Granyn), Lanovoy đã đến gặp tác giả thẳng thắn trình bày quan điểm và cách hiểu của mình về nhân vật: đó là một hình tượng phức hợp và đầy mâu thuẫn, có những thỏa hiệp trong quan hệ với người khác, song nhất định không phải là con người tồi tệ. Granyn đồng ý, và vai diễn của Lanovoy trở nên sống động hơn, nhân bản hơn.

Lanovoy có hai cuộc hôn nhân không được lâu dài: người vợ thứ hai – nữ diễn viên Tamara Ziablova chung sống với ông chỉ được đến năm 1971 thì gặp tai nạn giao thông và mất. Còn người vợ đầu tiên, kết hôn năm 1955, nữ diễn viên Tatyana Samoilova, thường xuyên vắng nhà vì ham nhận nhiều vai diễn nên họ đã chia tay vào năm 1957, sau khi chàng Pavel gặp khán giả Trung Quốc trở về và nàng đã có vai Veronika để đời trong Đàn sếu bay qua… 

Tài hóa thân

Đầu những năm 1970, Vasily Lanovoy tổ chức đám cưới với nữ diễn viên Irina Kupchenko – trẻ hơn mình 14 tuổi, từng diễn chung nhiều lần ở nhà hát Vakhtangov – để rồi sinh hạ với nhau được hai con trai Alexander và Sergei, nhưng sau này chúng không nối nghiệp cha mẹ. Hai vợ chồng chỉ đóng cặp lần duy nhất trên trường quay, trong phim Người đàn bà lạ lùng (1978, Yuri Raizman) – và đó là thời kỳ Lanovoy được cả khán giả, cả đạo diễn trọng vọng và phân thân vào rất nhiều nhân vật.

Cảnh phim Những viên sĩ quan

Trong phim Những viên sĩ quan (1971, Vladimir Rogov), Lanovoy thể hiện Ivan Varavva, một con người rất tử tế, trung thành tuyệt đối với bổn phận và coi trọng danh dự của một sĩ quan Hồng quân. Phim vừa công chiếu liền thu hút 53 triệu khán giả vào rạp và nhiều năm sau vẫn là một trong những bộ phim được yêu thích nhất của điện ảnh Nga Xô Viết. Câu nói cửa miệng của nhân vật này là: “Có một nghề như thế - bảo vệ Tổ quốc!” đã trở thành châm ngôn về chức phận của giới quân nhân. Phim được độc giả tạp chí Màn ảnh Xô Viếtchọn là hay nhất trong năm, và Vasily Lanovoy – diễn viên nam xuất sắc 1971. Và trong một thời gian ngắn, nghệ sĩ chuyên đóng vai chính diện đột ngột hóa thân vào một nhân vật ghê gớm. Trong bộ phim nhiều tập Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân (1973, Tatyana Lioznova) nữ đạo diễn dành cho Lanovoy vai viên tướng phát xít Đức Karl Wolff. Đó là kẻ thù, có thể mô tả hắn thô bạo hơn nữa, nhưng nghệ sĩ đã tránh sự thô thiển sơ sài mà thể hiện công phu hơn, để khán giả và hậu thế thấy: đó là một đối thủ xứng tầm. Tiếp đó là vai nam chính trong phim Anna và người chỉ huy (1974, Evgeny Khrinyuk). Năm 1978, Lanovoy được phong Nghệ sĩ Nhân dân Liên bang Nga.

Sự nghiệp điện ảnh của Vasily Lanovoy còn có năm vai diễn trong các phim trinh thám li kỳ – đạo diễn B. Grigoriev đã khai thác tố chất này của Lanovoy và giao cho nghệ sĩ những vai tình báo Chen trong Không cần mật khẩu (1967), thiếu tá Koschenko trong phim bộ đôi Petrovka - 38, nối tiếp là Ogareva - 6 (1980) và cựu phi công Altunyn trong Bắt đầu xóa sổ (1983). Nhờ những vai diễn đó, năm 1984 ông được giải thưởng của Bộ Nội vụ Liên Xô. Những năm 1990, nghệ sĩ tạo nên cả một dàn nhân vật hành nghề an ninh với những cấp bậc khác nhau trong Ô vuông đen (1992, Yuri Moroz), Thất thủ (1993, Lev Piskunov),Thập tự quân - 2 (1999, Ivan Dykhovichny). 

Lanovoy còn có hai lần thể hiện hình tượng nhà cách mạng Feliks Dzierzynski (1877-1926) – trong phim Ngày mùng sáu tháng bảy (1968, Yulia Karasik, theo kịch của M. Shatrov) và Trận đánh giữa ngã tư (1982, Anatoly Tyutyunyk, được giải thưởng của cơ quan an ninh KGB năm 1983). Khác với những phẩm chất sắt đá của nhân vật hằng được tuyên truyền rộng rãi, Dzierzynski  của Lanovoy cho thấy những nét hết sức nhân văn của nhà cách mạng.

Bây giờ, thỉnh thoảng khán giả truyền hình mới có dịp gặp lại Lanovoy: tướng quân Osorghin trong bộ phim truyền hình nhiều tập Những viên sĩ quan (2006, Murad Aliev - nối tiếp bộ phim nhựa nổi tiếng từ 1971), Valery Lositsky lúc về già (Bí mật Thánh Patrik, 2006, Andrei Benkendorf - Ukraina), Sedov (Ngôi nhà bên hồ, 2009, Serik Aprymov - Nga) và tướng Klimov (Sai lầm trong điều tra, 2012, Alexader Kuliamin - Nga)…

Giữa các nhân vật trong Tiểu thư – thôn nữ

Con người kiên định

Cuộc sống từng trải đã khiến chủ nghĩa anh hùng yêu nước trở thành đề tài thường trực của nghệ sĩ Vasily Lanovoy trong mọi hình thái hoạt động nghệ thuật. Ông là người đọc thuyết minh hết sức biểu cảm trong bộ phim tư liệu nhiều tập Cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại (1979) của nhiều nhà điện ảnh dưới sự chỉ đạo của nhà quay phim nổi tiếng Roman Karmen. Riêng phần trình bày tiếng Nga trong bộ phim hợp tác Xô - Mỹ Cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại đã mang lại cho Lanovoy giải thưởng Lenin uy tín nhất thời đó. Tài nghệ này còn được thể hiện trong phim tài liệu Chiến lược giành chiến thắng – bộ phim công chiếu năm 1985, thời điểm Lanovoy nhận danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân Liên Xô. Diễn đạt ngôn từ vốn là khâu yếu hồi nhỏ thì nay đã trở thành đặc sắc sáng tạo của Lanovoy. Ngay từ đầu thập niên 1970, nghệ sĩ đã triển khai chương trình đọc trên đài phát thanh và vô tuyến truyền hình các tác phẩm của Pushkin, Maiakovsky, và khi chuyển sang nghề sư phạm, ông làm giáo sư chủ nhiệm khoa Ngôn ngữ nghệ thuật của trường sân khấu Schukin.

Dễ hiểu, một nghệ sĩ như thế ắt phải tự tay viết sách: năm 1985, Lanovoy cho ra đời cuốn hồi ức Những cuộc gặp gỡ may mắn kể về nhiều nhân vật kiệt xuất đã bằng cách này cách khác tác động đến cuộc đời của mình, và năm 2004 – cuốn tự truyện Ngày nối ngày trôi. Năm 2009 - nghệ sĩ đã được Hội Nhà văn Nga tặng Giải thưởng Lớn Văn học Nga.

Vasily Lanovoy, diễn giả bậc thầy

Từ giữa thập niên 1980, Lanovoy phải mất chục năm trong cảnh bế tắc, vì không thích nhận vai diễn trong loại phim “ăn xổi ở thì”. Cũng vẫn theo tiểu thuyết Tôi vào giông bão,năm 1989 đạo diễn B. Mansurov chuyển thành bộ phim truyền hình nhiều tập nhan đềThất bại, và mời Lanovoy vào vai giáo sư Dankevich – một con người tài giỏi, một nhà khoa học chính trực nhưng trong hoàn cảnh mấp mé bờ vực thẳm mới hiểu ra rằng mình vô phương tự vệ trước những bè nhóm háo danh đang lãnh đạo công tác nghiên cứu. Cả thập niên 1990, nghệ sĩ chỉ vui lòng nhắc đến hai phim theo các tác phẩm của đại thi hào Pushkin, vai điền chủ thành đạt Ivan Berestov trong Tiểu thư thôn nữ (1996, Alexei Sakharov) và vai Nga hoàng Alexander Đệ Nhất - một bậc minh quân với năm ngày cuối đời bí ẩn trong Lữ khách vô hình (1999, hai cha con đạo diễn Igor và Dmitri Talankin).

Trên màn ảnh, quả là Lanovoy trẻ hơn rất nhiều so với độ tuổi của mình. Ông là con người biết giữ những nguyên tắc sống bất di bất dịch: ông khảng khái từ chối khi được mời đọc bản thuyết minh mới cho bộ phim tài liệu đã từng gắn liền với giọng đọc của mình theo lời bình của Burton Stephen (1913 - 1994, người thành công nhất trong lịch sử điện ảnh Mỹ); và khi đến Kiev (thủ đô nước Ukraina đã độc lập) để đóng phim Bogdan Khmelnytsky(1596 - 1657, lãnh tụ một cuộc khởi nghĩa ở Ukraina), cảm thấy vai diễn này có thể truyền đi những thông điệp của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, nghệ sĩ lập tức ngừng cộng tác tiếp tục.

Từ năm 1995, diễn viên đóng vai sĩ quan Hồng quân lừng danh Vasily Lanovoy đã đảm nhận chức chủ tịch Quỹ xã hội Quân đội và văn hóa, tổ chức cả nghìn buổi biểu diễn, giao lưu văn nghệ ở các đơn vị vũ trang, tại cả những điểm nóng chiến sự. Với thế hệ tương lai, vốn có uy tín từ Cánh buồm đỏ thắm, ông đã được bầu làm chủ tịch - thuyền trưởng của Liên hoan phim thiếu nhi quốc tế Artek – nơi có Ban Giám khảo thiếu nhi kỷ lục, gồm tất cả thiếu nhi các nước đang dự trại hè nổi tiếng thế giới này.

Đăng Bẩy