Chất nghệ sỹ đã làm nên thành công

Tôi say mê đọc “Đặng Nhật Minh – Phim là đời” như nghe những lời tâm sự rủ rỉ của anh. Một giọng văn giản dị, khiêm nhường như chính phong cách sống của anh – không thích ồn ào, khoa trương. Sự hấp dẫn của văn anh là ở chỗ đã làm hiện lên rõ nét và sinh động quá trình phấn đấu của anh cho một nền điện anh dân tộc, cũng như những bước đường phát triển của nền điện ảnh nước nhà.
Đặng Nhật Minh tự nhận mình “Không có một niềm say mê nào từ thuở bé đối với Điện ảnh” và cũng không có năng khiếu điện ảnh. Thế nhưng, qua những trang viết của anh, lại thấy rằng chính cuộc sống gia đình anh, tư chất của anh và cơ sở xã hội mà anh gắn bó mật thiết, chính là cái nền vững chắc cho tài năng điện ảnh của anh phát triển. Một tình yêu tha thiết với văn học nghệ thuật, do từ nhỏ đã “thuộc Chinh phụ ngâm”và nhũng câu hò xứ Huế. Một gia đình nền nếp luôn luôn quan tâm đến việc học hành của con cháu, coi trọng chữ HIẾU. Tấm gương dấn thân của cha mẹ anh vào con đường cách mạng.… Cậu anh - nhà sử học, nhà văn hóa Nguyễn Hồng Phong - là người thầy đã dạy anh “Bằng văn học, thơ ca, bằng những hình tượng trong ca dao, bằng những phân tích về hội hoạ ông đã tập cho tôi cách tư duy bằng hình ảnh, một phẩm chất không thể thiếu của người làm điện ảnh.”, “Tôi có làm được chút  gì trong điện ảnh cho tới nay cũng do được cậu tôi sớm định hướng từ đầu theo chiều hướng đó. Chính ông là người đã trang bị để tôi có được một cách nhìn sự vật của riêng mình để rồi từ đó làm công việc sáng tác. “ Các yếu tố ấy đã cấu thành nên phẩm chất và năng lực của một nghệ sĩ, liên quan mật thiết đến sự thành công của Đặng Nhật Minh sau này.
Nói về tư chất, có thể thấy rằng từ những cái nhìn thông thường trong cuộc sống, Đặng Nhật Minh đã bộc lộ khả năng cảm thụ của một nhà làm phim. Đó là cái nhìn xoáy vào hiện thực, làm bật lên rồi đọng lại thành những hình ảnh tiêu biểu nhất, cô đọng nhất, gây ấn tượng nhất. Nhìn vào cái chợ An Cựu trên đường Đặng Văn Ngữ ở Huế anh viết: “ có cảm tưởng như gia đình tôi có duyên nợ nào đó từ kiếp trước với cái chợ này, để đến bây giờ cái biển đường phố mang tên cha tôi cứ suốt ngày đau đáu nhìn sang phía cổng chợ.” Nhớ lại một lần theo mẹ vào nhà lao Thừa phủ thăm người cậu ruột bị Pháp bắt vì hoạt động cách mạng, anh viết: “Một gương mặt hốc hác bầm tím hiện ra sau ô cửa. Tôi giật mình nhận ra cậu Long em mẹ tôi. Mẹ tôi đưa qua ô cửa những ổ bánh mỳ cùng thức ăn khô, hỏi han cậu tôi. Cậu tôi cố gượng cười để mẹ tôi yên lòng, rồi cúi xuống nhìn tôi. Hơn 50 năm qua, ánh mắt ấy, gương mặt sau ô cửa xà lim ngày ấy vẫn còn ám ảnh tôi, theo suốt cả cuộc đời tôi. Đối với tôi, đó là gương mặt của Lương tâm, của Phẩm giá và Nhân cách”. Hình ảnh đọng lại trong tâm khảm anh từ thời thơ ấu về cuộc trùng phùng của cha mẹ sau 7 năm xa cách là: “Cha tôi từ trên đồi chạy xuống còn mẹ tôi thì quay lưng đi, lội dọc theo con suối nhỏ như muốn chạy trốn... Bà đã mong đợi bao lâu giây phút này nhưng khi nó đến thì bà lại không đủ can đảm để đón nhận nó. Bà đã quá mệt mỏi vì đợi chờ, vì lặn lội đường xa... vì  đủ mọi gian truân vất vả không thể nào kể xiết trong những ngày xa cách”. Và đây là hình ảnh cuối cùng của mẹ anh: “Bà đứng trên nương, ở cuối con đường đất nhìn theo hút bóng tôi cho đến khi khuất hẳn”. Hiện thực đọng lại trong tâm trí cậu bé ngày ấy, đã được nhìn bằng lăng kính của một nhà điện ảnh thực sự.
Một khả năng cần có của một đạo diễn điện ành là chọn diễn viên phù hợp với nhân vật. Về mặt này, Đặng Nhật Minh thể hiện rõ năng lực của mình. Anh không chạy theo tiếng tăm của các diễn viên, không tìm kiếm các diễn viên thời thượng, mà tự ngắm nhìn, suy tư để chọn ra được diễn viên phù hợp nhất với vai diễn. Nhờ sự lựa chọn tinh tường ấy, phim của anh trở nên có hồn hơn, ấn tượng hơn. Đó là Tất Bình vai nhà báo Vũ trong Thị xã trong tầm tay, Lê Vân  vai Duyên trong Bao giờ cho đến tháng Mười, Minh Châu vai Nguyệt trong Cô gái trên sông, Bùi Bài Bình vai Hòa và Lan Hương vai Thuỷ trong Mùa ổi, Thúy Hường vai chị Ngữ và Tạ Ngọc Bảo vai Nhâm trong Thương nhớ đồng quê... Sự lựa chọn chính xác của anh không những giúp cho nhân vật bộc lộ rõ tính cách, chuyển tải được trọn vẹn ý đồ nghệ thuật của đạo diễn, mà còn như đôi cánh nâng bổng diễn viên lên trong sự nghiệp điện ảnh của mình. Quả vậy, hầu hết các diễn viên từng đóng trong các phim của anh đều giành được những giải diễn xuất cao tại các Liên hoan phim Việt Nam và quốc tế .
Đặng Nhật Minh thường nói rằng mình gặp may. Đó là yếu tố khách quan. Nhưng, bên cạnh những yếu tố khách quan, cần phải có sự vận động tích cực của yếu tố chủ quan, thì thành công mới đến được! Qua những trang viết của Đặng Nhật Minh, thấy rõ anh đã kết hợp hài hòa yếu tố chủ quan và yếu tố khách quan, tư chất nghệ sĩ và kỹ năng nghề nghiệp để tạo cho mình một con đường độc đáo dẫn tới thành công. Chính nhờ vậy, những thành công mà anh gặt hái được là một tất yếu, chứ không phải là sự ăn may. Người ta có thể ăn may một, hai lần, chứ không thể đạt được hết thành công này đến thành công khác, tạo dựng được cả một sự nghiệp vẻ vang chỉ nhờ vào sự may mắn. Những điều giản dị mà Đặng Nhật Minh kể ra:  “Chính là nhờ có cái vốn tiếng Nga mà tôi đã tự học được rất nhiều trong nghề điện ảnh, tìm hiểu sâu về môn nghệ thuật này”, "Dầu sao bức thư cũng làm động lòng ông hiệu trưởng, nên không lâu sau ông đã gửi cho tôi một số tài liệu, sách giáo khoa về môn đạo diễn được giảng dạy ở trường. Tôi đọc ngấu nghiến các tài liệu đó như một sinh viên sắp đến kỳ thi sát hạch”, “Tại Liên hoan phim Matxcơva năm đó tôi được xem Hiroshima-Tình yêu của tôi của đạo diễn Pháp Alain Resnais, một phim đã tác động sâu sắc tới bước đường sáng tác điện ảnh của tôi sau này. Nó mở ra cho tôi một chân trời điện ảnh mới lạ mà trước đây tôi chưa từng biết đến bao giờ” cho thấy Đặng Nhật Minh có ý thức phấn đấu như thế nào với nghề. Khi được làm phim, dù chỉ là loại phim tốt nghiệp của học sinh, anh cũng “vận dụng những kiến thức đã học được qua sách vở, dồn hết tâm huyết cùng các bạn trẻ làm bộ phim này. Tôi đã cùng đoàn làm phim đi đến hầu khắp các đoàn địa chất đóng trên miền Bắc từ Bát Xát - Lào Cai cho đến đảo Vĩnh Thực - Móng Cái”. Có thể thấy Đặng Nhật Minh đã dám bứt phá khỏi lối làm ăn bao cấp từ lâu, và chủ động, sáng tạo đi trên con đường nghệ thuật. Anh định hướng rõ ràng và kiên định đi theo định hướng ấy. Đó là không làm những phim theo kiểu “nghệ sĩ công chức “ mà ” chỉ làm những phim do tôi tự viết lấy kịch bản, nói về những vấn đề mà tôi quan tâm, mà tôi rung động. ”. Và từ đó, "Tôi bắt tay viết kịch bản Bao giờ cho đến tháng Mười xuất phát từ nỗi đau của gia đình tôi, từ nỗi đau của hàng vạn, hàng triệu người có người thân ngã xuống trong chiến tranh. Đó là những điều đã có sẵn trong tôi, không cần phải tìm kiếm đâu xa cả. Chỉ cần tìm hình thức thể hiện nữa thôi “.Tất cả những kịch bản anh viết đều xuất phát từ sự thôi thúc, rung động của chính mình. Sau khi viết xong kịch bản Đừng đốt anh tâm sự: “Không ai đặt tôi viết và viết xong tôi cũng chưa định gửi đi đâu cả”. Cùng với “Bao giờ cho đến tháng mười”, những kịch bản của anh như “ Thị  xã  trong tầm  tay“ “ Cô gái trên sông “ “ Trở  về “ “Thương nhớ đồng quê”,” Hà  nội - Mùa  đông 46”,”Mùa ổi“,“Đừng đốt”… đã được ra đời như thế và đã trở thành những bộ phim có sức lay động lòng người mạnh mẽ.
Đọc “Đặng Nhật Minh – phim là đời”, ta cũng thấy bức tranh chung của điện ảnh Việt Nam một thời …. Có những tị hiềm này, động cơ cá nhân nọ, nhưng vượt lên tất cả là tình yêu nhân dân, đất nước và lòng say mê nghệ thuật điện ảnh, khát khao cống hiến của những người nghệ sĩ chân chính. Từ những bộ phim tài liệu cho tới những bộ phim truyện, Việt Nam dần dần hội nhập được với điện ảnh thế giới. Nếu nói theo ngôn ngữ hiện nay, thì chính nhờ những giá trị hiện thực, nhân văn của mình, các tác phẩm điện ảnh Việt Nam, trong đó có những bộ phim truyện của Đặng Nhật Minh, đóng vai trò tích cực trong hoạt động “Ngoại giao văn hóa”, làm cho bạn bè thế giới hiểu về chúng ta, thông cảm, chia xẻ với chúng ta và sát cánh với chúng ta. Có lẽ cũng chính vì thế mà tờ thời báo lớn nhất Nhật Bản Nihon Keizai Shimbun, năm 1999 đã tặng anh Giải thưởng NIKKEI ASIA PRIZE “dành cho người nghệ sĩ bằng nghệ thuật điện ảnh đã nói lên được tâm tư tình cảm của dân tộc mình và cũng là của các dân tộc châu Á ra với thế giới”, rồi vào tháng 9 năm 2010, Đặng Nhật Minh  lại được Viện Hàn Lâm điện ảnh Hoa kỳ quyết định mời sang Hollywood để vinh danh như một đạo diễn có công đối với nền điện ảnh Việt Nam. Thiết nghĩ đây không chỉ là vinh dự cho riêng anh mà còn cho cả nền điện ảnh Việt Nam.

Nhà văn Phạm Việt Long