5 ngày ở Ba Lan

Nhà thơ Việt được Ba Lan xét tặng huân chương
Đến sân bay Warsawa, Ba Lan lúc 5 giờ 30 sáng 17-10, chúng tôi đã thấy nhà thơ Lâm Quang Mỹ so ro trong cái rét cuối thu đón đoàn nhà văn Việt Nam ngay cửa sân bay. Nhìn ông nhà thơ gần 70 tuổi dậy sớm, đi xe trong gió lạnh ra sân bay đón bạn văn, chúng tôi vừa cảm động vừa thấy ái ngại. Từ nhiều năm nay, ông Mỹ đã trở thành "nhịp cầu" nối kết các hoạt động giao lưu của các nhà văn Việt Nam và Ba Lan. Tôi quen ông trong dịp Hội nghị văn học quốc tế tổ chức tại Việt Nam đầu năm 2010. Nhà thơ Lâm Quang Mỹ sinh năm 1944, quê ở Nghi Lộc, Nghệ An, vốn xuất thân là một nhà khoa học nghiên cứu vật lý, năm 1971 ông tốt nghiệp trường Đại học Bách khoa Gdan’sk, Ba Lan, rồi về nước công tác tại Viện Khoa học Việt Nam. Năm 1990 ông là tiến sĩ vật lý thuộc Viện Hàn lâm khoa học Ba Lan, ông hiện đã về hưu cùng gia đình thường trú tại thủ đô Warsawa.
Có lẽ trong số các nhà văn Việt Nam ở nước ngoài, ít người thành đạt như nhà thơ Lâm Quang Mỹ, ông vừa là hội viên Hội Nhà văn Ba Lan đồng thời là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Ông đã được Nhà nước Ba Lan xét tặng Huân chương Hy vọng cho những người có đóng góp vào nền văn hóa Ba Lan. Mới đây nhất, ông đã lần thứ hai được nhận giải thưởng Cành nguyệt quế của Hội Nhà văn Ba Lan cho thơ và hoạt động dịch thuật. Được một nhà thơ người Việt có tên tuổi ở nước bạn làm "hướng dẫn viên" và phiên dịch trong chuyến đi thăm Ba Lan quả là một diễm phúc đối với đoàn nhà văn chúng tôi.
Sau khi nhận phòng tại một khách sạn gần sân bay, nhà thơ Lâm Quang Mỹ dẫn chúng tôi đi khao một bữa phở tại Khu chợ người Việt ở một quận gần trung tâm Warsawa. Tôi không nghĩ phở ở đây lại có đủ hương vị như phở Việt Nam và lại ngon đến thế. Ngon là bởi thịt bò ở đây có cái vị thơm ngậy và ngọt ngào của thịt bò Tây, loài bò được nuôi bằng cỏ sạch, uống nước sạch, hít thở không khí sạch và lại được nghe cả nhạc thính phòng của Chopin để nâng cao chất lượng sữa sạch nữa chứ! Ông Mỹ nói: "Thịt bò Ba Lan ngon có tiếng và được xuất khẩu đi nhiều nước ở châu Âu". Tuy nói vậy nhưng ông nhà thơ này lại không gọi phở. Ông chậm rãi rút trong chiếc túi mang theo một ổ bánh mỳ đen và cho biết, gần chục năm qua ông đã kiêng ăn các loại thịt, hàng ngày ông chỉ ăn rau quả, bánh mỳ kẹp với một chút cá. Ông Mỹ ăn kiểu này là để chữa bệnh vì ông có một khối u nhỏ trong đường tiêu hóa. Người chỉ dẫn ông cách ăn kiêng này là một huấn luyện viên Wushu người Trung Quốc, là thầy dạy của con gái ông. "Kết quả rất tốt, sau nhiều năm ăn kiêng kiểu này, khối u của mình teo dần và có thể sắp khỏi bệnh".
 
Một Việt Nam ở giữa châu Âu
Ông Mỹ kể tiếp chuyện, con gái ông là Phương Nga, sinh năm 1984 ở Việt Nam, sang Ba Lan năm 1990, là vận động viên Wushu, đã có một thời là niềm tự hào của thể thao Ba Lan. Từ năm 1994-2000 (từ 10-16 tuổi), Phương Nga đã đoạt 23 huy chương vàng và 5 huy chương bạc ở các giải Wushu đỉnh cao của châu Âu. Ông Mỹ kể cho chúng tôi nghe câu chuyện khá thú vị về Phương Nga khi em sang thi đấu ở giải vô địch châu Âu về môn Wushu: "Tuy còn bé nhưng cháu rất có ý thức tự hào về đất nước, mấy lần lên nhận huy chương vàng, cháu đòi bằng được các bác ở trong đoàn thể thao Ba Lan phải cho cháu được cầm trên tay một lá cờ Việt Nam, vì đấy là đất nước cháu đã sinh ra, cờ cháu mang theo từ nhà. Khi cháu về nhà kể lại chuyện này, gia đình chúng tôi đã không cầm được nước mắt. Cháu rất mê vận động viên Wushu Thúy Hiền ở trong nước và coi đấy như một thần tượng...". Hôm chúng tôi đến chơi nhà, ông Mỹ xách ra cho chúng tôi xem xủng xoảng một đống huân chương mà Phương Nga đã giành được trong cuộc đời thể thao của mình ở châu Âu. Hiện nay Phương Nga không theo đuổi nghiệp thể thao nữa, em đang sang Pháp theo học ngành thiết kế thời trang.
Qua tiếp xúc với cộng đồng bà con Việt kiều hiện đang sinh sống tại thủ đô Warsawa, Ba Lan, tôi thấy có nhiều người so sánh những nét tương đồng giữa Ba Lan và Việt Nam rất thú vị. Có người cho rằng: Ba Lan là một "Việt Nam ở giữa châu Âu" vì nước này hiện là bạn hàng số một của Việt Nam tại Đông Âu. Tỷ lệ xuất siêu của Việt Nam sang Ba Lan rất lớn, năm 2010 Việt Nam xuất khẩu hàng hóa trị giá 241,2 triệu USD, nhập khẩu 105,6 triệu USD; 7 tháng đầu năm 2011, Việt Nam xuất khẩu hàng hóa trị giá 216,6 triệu USD, nhập khẩu 71,2 triệu USD. Có người lại nhận xét: Người dân lao động Ba Lan có nhiều đặc điểm giống với người dân Việt Nam như họ thích làm những việc khó khăn không ai muốn làm. Người Ba Lan rất chịu khó, họ có thể làm mọi việc để kiếm tiền, họ cặm cụi buôn bán trong các khu chợ đêm y hệt như người Việt xa xứ, họ cũng có thể đội mưa, đạp tuyết ở những khu chợ trời để kiếm sống hàng ngày. Anh Dương, một Việt kiều định cư ở Warsawa, là người lái xe đưa chúng tôi tham quan khu chợ người Việt ở đây, nhận định khá dí dỏm: "Cũng giống như người Việt Nam, người Ba Lan thích quà cáp, thích phong bì, và mọi việc đều có thể "cười tươi như hoa" nếu có phong bì...". Theo con số thống kê, hiện nay ở Ba Lan có hơn 4.000 sinh viên Việt Nam đang theo học ở các trường Đại học. Cộng đồng hơn 30.000 người Việt đang sinh sống, làm ăn tại Ba Lan là cầu nối hữu hiệu cho sự hợp tác giữa hai nước.

Các nhà văn Ba Lan và Việt Nam khá giống nhau?
Hôm dẫn chúng tôi đi thăm khu vực trung tâm thủ đô Warsawa, nhà thơ Lâm Quang Mỹ cho biết: Lịch sử Ba Lan cũng có nét tương đồng giống như lịch sử Việt Nam, phải đương đầu với nhiều đế quốc lớn, không ít lần bị ngoại xâm và nhiều lần phải quật khởi đứng lên tự giải phóng, hồi sinh trong đổ nát, điêu tàn. Sau Đại chiến thế giới lần thứ II, có tới 80% Thủ đô Warsawa bị bom đạn tàn phá, không có điện, không có nước, người dân thành phố từng phải xúc tuyết ngoài đường về đun nước uống. Cho đến hôm nay, sau hơn nửa thế kỷ sống trong hòa bình, thành phố Warsawa lại hồi sinh rạng rỡ, tươi đẹp như chưa từng biết đến chiến tranh. Chúng tôi đi thăm khu vực pháo đài cổ và khu phố cổ là những nơi trước đây từng bị bom đạn tàn phá. Các di tích kiến trúc cổ đã được phục hồi nguyên vẹn và nguyên bản như nó từng có. Người Ba Lan vốn nổi tiếng thế giới trong lĩnh vực trùng tu, tôn tạo các di tích cổ.
Một điều khá đặc biệt, trụ sở Hội Nhà văn (HNV) Ba Lan lại tọa lạc ở một tòa nhà khá sang trọng trong dãy phố cổ này. Tiếp đoàn nhà văn Việt Nam trong căn phòng ấm cúng ở trên tầng hai, nhà thơ Marek Wawrzkie Wicz (sinh năm 1938) Chủ tịch Hội Nhà văn Ba Lan kiêm Chủ tịch Hội Nhà văn Warsawa nheo mắt cười hài hước: "Chắc hẳn cũng giống như Hội Nhà văn của các bạn, Hội Nhà văn Ba Lan chúng tôi có nhiều "thiên tài" lắm, quanh năm suốt tháng, nhiều người đòi phải có giải thưởng, phải có huân chương, phải có tiền để in tác phẩm văn chương... nên hoạt động của Hội Nhà văn Ba Lan cứ vui vẻ quanh năm như vậy". Nhà thơ Marek Wawrzkie Wicz cho biết thêm, ông đã được các nhà văn Ba Lan tín nhiệm bầu lại lần thứ ba là Chủ tịch Hội Nhà văn Ba Lan. Cuộc trò truyện giữa các nhà văn Ba Lan và Việt Nam trở nên sinh động hơn khi có sự góp mặt của nhà thơ Ryszand Vliki, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Ba Lan khi ông ghé qua trụ sở mang cho ông Chủ tịch Hội Nhà văn mấy lọ dưa chuột muối và mứt hoa quả do tự tay vợ ông làm. Rất hóm hỉnh, ông Chủ tịch Hội Nhà văn Ba Lan, đứng dậy xếp ngay 2 chai rượu votka Hà Nội là quà biếu của đoàn nhà văn Việt Nam và mấy lọ dưa chuột vào ngăn tủ bên cạnh và nói: "Đây là phần của tôi, còn đây là quà của các bạn". Ông tặng mỗi nhà văn Việt Nam một túi quà gồm một chai rượu votka Ba Lan và một quyển an-bum ảnh chụp kỷ niệm các nhà văn đang sinh hoạt trong Hội Nhà văn Ba Lan.
Lặng lẽ ngồi bên chúng tôi, nhà thơ Phó chủ tịch Hội Nhà văn Ryszand Vliki ý nhị lấy từ chiếc túi ông mang theo một vốc kẹo chocola khá ngon, chia cho chúng tôi. Các nhà văn hai nước chuyện trò khá cởi mở với nhau về tình hình văn học đương đại và việc dịch thuật các tác phẩm thơ và văn xuôi sang hai thứ tiếng. Các nhà văn cười lớn khi có ý kiến nhắc đến chuyện Hội Nhà văn hai nước cũng có chung một điểm giống nhau là các vị trí trọng trách trong Ban chấp hành Hội Nhà văn mỗi nước đều do các nhà thơ đảm nhiệm. Vậy là các nhà thơ luôn được nhân dân và đất nước tôn vinh mặc dù thơ chúng tôi in ra chỉ để tặng nhau mà không bán được. Đáng chú ý, ông Chủ tịch Hội Nhà văn Ba Lan cho biết, đến năm 2011 này, Hội Nhà văn Ba Lan sẽ kỷ niệm 83 năm thành lập, hiện nay những người cầm bút ở đây hoạt động trong hai tổ chức: Hội Nhà văn cánh tả (gồm 1.300 hội viên và 21 hội địa phương) và Hội Nhà văn cánh hữu (gồm 800 hội viên và 11 hội địa phương). Điều thú vị nhất mà ông Chủ tịch Hội Nhà văn Ba Lan cho biết, trong nhiều năm qua, hai Hội Nhà văn này cùng hoạt động song song và không hề có gì mâu thuẫn nhau trong việc thúc đẩy nền văn học đương đại Ba Lan phát triển. "Chúng tôi đang tiến hành các công tác chuẩn bị sáp nhập 2 Hội Nhà văn này lại làm một hội cho tiện hoạt động, vì mục tiêu chung cao cả của các nhà văn chúng tôi là phấn đấu cho một nước Ba Lan tự do, dân chủ và phồn thịnh. Nhất là thế hệ các nhà văn trẻ Ba Lan hôm nay có ý tưởng rất tốt đẹp là sẽ đoàn kết, tập hợp nhau lại trong một khối thống nhất".
Sau buổi làm việc của đoàn nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Ba Lan, chúng tôi cùng nhau xuống quảng trường khu phố cổ chụp ảnh kỷ niệm. Những con chim bồ câu hiền lành cứ tha thẩn bay lên rồi đậu xuống trên các bậc thềm đá của dãy phố cổ kính này trong một trưa nắng ấm. Tôi bất giác liên tưởng, phải chăng các nhà thơ của hai nước Việt Nam và Ba Lan cũng là những con - chim - bồ - câu - văn - chương đang mang đến mỗi đất nước thông điệp của tình hữu nghị và hòa bình trong nắng ấm.
  

Đính chính: Trong bài “5 ngày ở Ba Lan” in trên Tạp chí Nhà văn số 3 năm 2012, do sơ suất tác giả đã viết nhà thơ Lâm Quang Mỹ đã được nhà nước Ba Lan trao tặng Huân chương Hy vọng; nay đính chính lại: Nhà thơ Lâm Quang Mỹ đã được đề nghị xét tặng Huân chương Hy vọng. Năm 2011 kỷ niệm 83 năm thành lập Hội Nhà văn Ba Lan chứ không phải 90 năm.
Tạp chí Nhà văn và tác giả bài viết xin thành thật cáo lỗi Hội Nhà văn Ba Lan, nhà thơ Lâm Quang Mỹ và bạn đọc.