12g55 hôm nay, GS Ngô Bảo Châu chính thức đoạt giải toán học Fields

Cách mạng tháng Tám

Hội thảo “Văn học nghệ thuật phản ánh hiện thực đất nước hôm nay”

Lễ giao nhận hiện vật bảo tàng văn học Việt Nam

Văn học đến với du lịch Việt Nam

Quê tôi ở vùng bán sơn địa thuộc huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Thuở thiếu niên, ngày nghỉ học, tôi và mấy đứa cùng lứa thường theo các anh chị lớn tuổi băng qua mấy quả đồi thoai thoải vào tận thung Mơ, thung Quế cắt cỏ về cho trâu bò hợp tác xã ăn. Trên đường đi, tôi mải mê ngắm nhìn những vạt sim mua lúp xúp, cây thì đang nở bừng hoa tím, cây thì chi chít quả mọng. Tôi chỉ muốn dừng lại bứt quả sim bỏ vào miệng ăn. Thôi thì thèm cũng đành chịu vậy, vì còn phải đi tiếp, vào tận nơi cắt cỏ cho đầy gánh đã, lúc ra hẵng hay. Thế rồi, còn gì vui bằng khi trở về, đặt gánh cỏ xuống vệ đường mòn, nghỉ ngơi đôi chút cho ráo mồ hôi, chúng tôi chạy ùa đến mấy bụi sim tha hồ mà hái bao nhiêu là quả chín. Chúng tôi nhét sim đầy túi áo, túi quần. Gió thì cứ phóng túng, lồng lộng thổi, bầu trời xanh trên đầu cao rộng lạ thường. Khung cảnh đất trời bao la, bát ngát cuốn hút tâm hồn tôi. Chúng tôi cứ ngồi bệt trên thảm cỏ, bóc vỏ sim mỏng tang, lộ ra lớp thịt quả tim tím, rồi đứa nào đứa nấy bỏ vào miệng, chén tì tì, cảm thấy sao mà ngọt lịm, thơm ngon đến thế.

Hoa quả sim rất gắn bó với tuổi trẻ nông thôn hồn nhiên của chúng tôi. Chả thế mà hồi học lớp 10 (năm cuối cùng của hệ phổ thông 10 năm trước đây), tôi đã say mê những câu thơ rất thực của Quang Huy viết về tình cảm bạn bè trong sáng của lứa tuổi học trò đang lớn: ... Chiều chiều hai đứa lên đồi hái sim / Anh ngồi đưa nón cho em / Hàm răng tím ngắt màu sim nhoẻn cười. Anh bạn, thi sĩ Nguyễn Liên, đồng môn, đồng niên Đại học với tôi cũng có những câu thơ “gan ruột”: Đồi sim tím cuộc hẹn hò thơ mộng và về cái vùng đồi quê Lạng Giang (Bắc Giang) có vô vàn hoa sim của anh: Tuổi thơ xưa lên núi chăn bò / Con chỉ biết mải mê tìm một bông sim tím.

Cây sim còn gọi là cây dương lê hay đào kim nương, thường mọc hoang trên những vùng đồi ở nhiều miền của nước ta, nhất là mạn trung du, Việt Bắc, Tây Bắc. Sim có nhiều công dụng trong đời sống hằng ngày. Tại một vài vùng, người ta dùng búp và lá sim non sắc uống chữa bệnh đi lỵ hoặc dùng để rửa vết thương, vết loét. Ở tỉnh Quảng Bình, bà con còn ủ sim với men để chế thứ rượu ngon như rượu vang, hoặc tạo ra si-rô uống trong ngày hè nóng nực. Quả sim trở thành món quà quê rất bình dân, vừa rẻ tiền vừa ngon, được bán trong các phiên chợ làng (bản). Sim chín đựng trong các thúng nhỏ, phía trên đậy bằng cái mẹt lật ngửa, bày một ít sim để giới thiệu với người mua. Người bán dùng cái bát ăn cơm hoặc ống sữa bò để đong sim bán cho các chị, các bà mua về làm quà cho con, cho cháu.

Có thể nói rất hiếm cây hoang dã nào lại có sức sống mãnh liệt, lâu bền như cây sim. Nhà thơ nổi tiếng Nguyễn Duy đã không tiếc lời ngợi ca cây sim đáng quý ấy:

Không cây nào như cây sim quê ta

Mọc giữa cằn khô vẫn xòe đầy hoa

Chiu chắt màu sành, luyện thành sắc tím

Lọc từ sỏi ra mật đường ngọt lịm

Càng nắng, càng mưa, trái mọng càng thơm.

Thì ra “tính cách” cây sim cũng giống như tính cách con người các làng quê Việt Nam ta luôn tảo tần, lam lũ, chắt chiu để xây dựng cuộc sống yên bình, đậm đà tình nghĩa xóm làng, tình gia đình, tình bạn bè, nam nữ. Chị Trương Mỹ Hoa, nguyên Phó Chủ tịch nước trong dịp công tác ở Quảng Bình, 6-2002, trên đường vào thăm các bạn trẻ đang gấp rút thi công đường Hồ Chí Minh, đoạn dài trên 30km, chạy qua địa bàn 2 xã Phú Định, Sơn Trạch, huyện Bố Trạch, nhìn những vạt sim chạy dài bên đường xe đi, bất chợt chị đọc cho tôi và chị Phương Minh, thư ký nghe câu ca dao mà chị đã nằm lòng từ hồi ấu thơ:

Đói lòng ăn nửa trái sim

Uống lưng bát nước đi tìm người thương

Tôi liền cười, nói với chị: “Tình yêu có sức mạnh ghê gớm, khiến cho người ta vượt qua mọi gian nan, hiểm nguy, thiếu thốn. Cây sim cũng góp phần tiếp sức cho đôi bạn trẻ nghèo khổ đó quyết tâm đến với nhau, chị nhỉ?”

Nhà thơ lớn Chế Lan Viên đã có những vần thơ xúc động mô tả cây sim quen thuộc với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân trong chiến khu Quảng Trị chống thực dân Pháp năm xưa, nhất là đối với văn nghệ sĩ - những “kỹ sư tâm hồn” đã sớm “nhận đường”, đi theo kháng chiến, theo cách mạng bằng ngòi bút đầy nhiệt huyết của mình. Anh tâm sự:

Khi vui lấy núi làm vui

Khi buồn nhặt trái sim rơi, đỡ buồn.

Và đây là quê hương nhọc nhằn, gian khổ nhưng rất đỗi thân yêu, qua con mắt nhìn của thi sĩ trong ngày anh được vinh dự gia nhập Đảng:

Ôi gió Lào ôi! Ngươi đừng thổi nữa

Những ruộng đói mùa những đồng đói cỏ

Những đồi sim không đủ quả nuôi người

Cuộc sống gian lao ít tiếng nói cười

Nhà thơ nhắc đến những thửa ruộng "đói mùa", những cánh đồng "đói cỏ" và cả những đồi sim ở quê hương anh cũng "không đủ quả nuôi người", sao mà da diết tâm can, rung động lòng người lạ lùng thế.

Trần Dần trong bài thơ leo thang Đây Việt Bắc đã nhắc đến những kỷ niệm kháng chiến, những món nợ nghĩa tình sâu nặng ở Việt Bắc mà bao cán bộ, chiến sĩ phải trả: Ta mắc nợ / những rừng sim bát ngát / Nợ / những rừng heo hút / chiều sương / Nợ củ khoai môn / Nợ / chim muông, / nương rẫy / Nợ / tre vầu / bưng bít / rừng sâu.

Trong những nợ nần kể trên có món nợ đối với những rừng sim bát ngát nói riêng, với cả đất, trời, con người Việt Bắc nói chung mà nhà thơ và đồng đội biết đến bao giờ mới trả hết được. Bỗng dưng, tôi nhớ bài thơ trữ tình Màu tím hoa sim tuyệt hay của cố thi sĩ Hữu Loan. Từ chiến khu xa, nhà thơ đau đáu nhớ người vợ trẻ xinh đẹp của mình ở hậu phương: Ngày xưa nàng yêu hoa sim tím / Áo nàng màu tím hoa sim. Nhưng rồi tai họa nghiệt ngã ập đến, nàng vĩnh viễn ra đi, để lại trong trái tim chàng thi sĩ - vệ quốc quân ấy vết thương lòng quặn xé, không gì có thể bù đắp được. Anh nén đau thương để lên đường kháng chiến, theo tiếng gọi của non sông đất nước và của cách mạng. Vậy mà khi nhìn thấy màu tím bất tận của hoa sim, anh không thể nào không nhớ tới người vợ yêu quý nhất của anh:

Chiều hành quân qua những đồi hoa sim

Những đồi hoa sim

dài

trong chiều

không hết

Màu tím hoa sim

Tím chiều hoang biền biệt

Nhìn áo rách vai

Tôi hát trong màu hoa:

“Áo anh sứt chỉ đường tà

Vợ anh mất sớm, mẹ già xa lâu...” ^([1])

Những câu thơ làm tổ trong lòng người đọc (chữ dùng của nhà thơ lớn nước Pháp A-ra-gông) này vẽ ra một bức tranh thiên nhiên mênh mông, giàu màu sắc, âm thanh, với những triền đồi bạt ngàn, chạy dài tít tắp, chỉ một màu tím hoa sim, gợi lên trong lòng người nỗi day dứt, xót xa. Bài thơ buồn nói về sự mất mát của lứa đôi, của bao gia đình trong chiến tranh, nhưng nó không bi lụy, não nùng, không làm cho người ta tuyệt vọng.

Không hiểu sao hoa sim lại duyên nợ mặn mà với anh “Bộ đội Cụ Hồ” trong suốt mấy cuộc trường chinh khói lửa chống quân xâm lược dân tộc. Ca khúc Hoa sim biên giới của nhạc sĩ quân đội Minh Quang, sáng tác năm 1985 đã nhanh chóng đi vào lòng công chúng, nhất là các bạn trẻ, với những ca từ mượt mà, đằm thắm chất trữ tình:

Nếu em lên biên giới, em sẽ gặp bạt ngàn hoa

Hoa sim giữa đồi nắng gió, tím như ai chờ mong

Sắc hoa tím yêu thương trong lòng người lính trẻ,

chờ ai nên tím ngát bồi hồi giữa biên cương

Thật đáng yêu những cây sim bình dị, dáng mảnh mai mà vẫn vượt lên trên sỏi đá cỗi cằn và nắng gió bão bùng để có sức sống dài lâu. Qua bao năm tháng thời gian, sim gắn bó mật thiết với con người và đi vào thơ văn, ca nhạc. Chính vì vậy, mà chúng ta càng mến yêu cây sim, muốn giữ mãi tình cảm mặn mà, thủy chung giữa con người với con người như cái màu tím, tràn trề hy vọng của hoa sim.

Kim Bảng, 20-9-2009

N . H . T