12g55 hôm nay, GS Ngô Bảo Châu chính thức đoạt giải toán học Fields

Cách mạng tháng Tám

Hội thảo “Văn học nghệ thuật phản ánh hiện thực đất nước hôm nay”

Lễ giao nhận hiện vật bảo tàng văn học Việt Nam

Văn học đến với du lịch Việt Nam

Kinh doanh, hay thể thao... tóm lại, trong hầu hết mọi cuộc chơi lớn của đời sống, qua những nỗ lực cụ thể, người ta nhận thức rõ cái phẩm chất kiên cường của người tham dự. Tìm hiểu những tấm gương bất khuất, vượt qua mọi éo le thử thách để giành chiến thắng, đó luôn là một niềm vui lớn của công chúng hướng thiện.

Tuy nhiên, có một lĩnh vực mà sự gan góc, cương cường luôn ẩn vào những góc khuất khó nhận biết nhất, đó là văn học nghệ thuật. Dường như định mệnh đã quy định thế rồi, văn nghệ sĩ phải một mình đấu tranh với cái rào cản dựng lên ở trong chính mình, chứ không đến từ bên ngoài xã hội. Nhà văn thì phải vật lộn với đám ngôn từ đang nhốn nháo trong đầu. Nhạc sĩ phải lựa chọn âm thanh và giai điệu sao cho đủ sức diễn đạt ý tưởng. Các nghệ sĩ tạo hình thì cố gắng tìm thấy đường nét mới lạ trong đống vật liệu ngổn ngang nơi nhà xưởng. Nghệ thuật sẽ nảy nở ở cái đỉnh điểm thắng lợi của những cuộc vật lộn ấy, và chẳng để lại chút dấu vết nào của chính cuộc vật lộn. Và thế là công chúng, dù rất muốn chăng nữa, cũng chẳng thể hiểu chút gì về công cuộc sáng tạo của các văn nghệ sĩ.

Một nhà văn thành công, một họa sĩ lừng danh, hay một diễn viên chói sáng... thì có thể diễn tả công sức sáng tạo của mình thế này: “Ôi chao, mẹ ơi, mọi người ơi, nhìn kìa! Nó đấy, thế giới mới đang hiện ra đấy, ôi trời!”. Vâng, công chúng chẳng thấy gì cả. Cho nên dường như nghệ thuật chính là thứ sản phẩm của những nỗ lực ít tốn công sức nhất. Thậm chí có người còn quả quyết: Tôi chỉ thích những tác phẩm không cần cố gắng gì cả mà vẫn có, bởi đó mới đích thực là những thứ có giá trị! Thế mới là nghệ thuật chứ!

Đoạn văn trên của tôi có “tưng tửng” quá không? Bạn có nghĩ rằng tôi đã từng phải dập xóa nó dăm bảy bận hay không? Hay là nó vừa lăn qua, như một thùng bia to, cho tôi vớ lấy mà “xài” kịch liệt? Và nguồn gốc của lối ví von “thùng bia lăn qua” ấy, ai đã nghĩ ra nó? Nó có đến từ cùng một nguồn gốc với những dòng văn thiên tài của Shakespeare, Tolstoy, hay Lỗ Tấn chăng? Hay nó là kết quả của cuộc chiến đấu, khi những viên đạn mồ hôi bắn xéo qua trán tôi, bắt buộc thân xác tôi phải viết nó ra? Nếu tôi có thể nói ngọn ngành, thì mọi thứ kinh doanh trên đời này chỉ đáng đem cho quạ tha hết.

Một số nhà văn thích diễn tả quá trình sáng tác của mình, để qua đó nói lớn với công chúng rằng, họ đã phải vất vả lắm, gian truân lắm, hao tổn tâm lực lắm. Có lẽ điển hình cho khuynh hướng này là nhà văn Pháp Gustave Flaubert. Ông viết hết bức thư này đến bức thư khác cho cô tình nhân Louise Colet, mô tả những nỗi trầy trợt trong quá trình sáng tạo của mình. Ông bảo lắm khi đã phải vật lộn suốt cả nhiều ngày trời với một đoạn văn, để rồi đến cuối tuần, thậm chí cuối tháng, mới chỉ kéo dài được bản thảo ra thêm duy nhất một trang. Liệu có độc giả nào tin rằng, các bà vợ sẽ vì thế mà thôi ca cẩm về cái công việc ấm ớ kỳ khu của các ông chồng nhà văn nghệ sĩ “thân yêu nhất mực” của mình không?

Sự nghiệp của Flaubert thì quả thực có thể chứng minh cho những gian lao vất vả mà ông miêu tả. Để vượt qua những trở lực chí mạng trong nghề nghiệp, ông đã tạo dựng cho cái góc nơi đặt bàn viết của mình một không khí bề bộn của một xưởng sản xuất văn chương. Cái xưởng bề bộn ấy toát lên cái tinh thần rằng, không có tác phẩm tốt nếu không hình thành những cơn bức xúc, những trận bão lòng. Tiếp bước Flaubert, tuy không quyết liệt bằng, là trường hợp của Hemingway và F. Scott Fitzgerald. Hai cây bút này cũng rất thích bi kịch hóa và kích hoạt mọi dồn nén xảy đến trong quá trình sáng tạo. Họ đều là những người hay sử dụng rượu, và đều xung đột dữ dội với những công việc sự vụ buộc phải làm trong lúc hành kế sinh nhai.

Bản thân tôi thì thích những nhà văn, nghệ sĩ luôn cố gắng để làm cho quá trình sáng tạo của mình trở nên có cái vẻ dễ dàng hơn. Maurice Ravel, ví dụ, luôn bảo rằng ông thích những tác phẩm đạt được sau vài giờ vui thú, chứ không coi trọng những thứ phải vật lộn hàng tháng trời mới có được. William Faulkner là một trong số ít nhà văn nghiêm túc, ông lăn lộn giữa chốn phim trường Hollywood để kiếm tiền nuôi hai gia đình (của ông và của em trai ông). Và ông chẳng bao giờ phàn nàn về sự nhọc nhằn của đời sống. Có vẻ với Faulkner, những gian lao vất vả kia chỉ có ý nghĩa khi nhà văn, nghệ sĩ biết giấu biệt nó đi, chứ không phải nói to lên nhằm giải thích cho sự ra đời khó khăn của các tác phẩm.

Gần đây tôi có viết một cuốn sách về Fred Astaire (1899-1987, vũ công, ca sĩ, nhà biên đạo Mỹ - ND) người mà tôi cho rằng, không ai trên đời sáng tác khó khăn như thế. Ông là một người cầu toàn đến mức đau khổ. Khó khăn duy nhất của ông có lẽ chỉ là việc, ông suốt ngày bắt mình phải đọc đi đọc lại, và đọc đi đọc lại nhiều hơn nữa, những lời thoại mình dự định trình diễn, trước khi ra sân khấu, hoặc tác phẩm được trình chiếu trên màn ảnh. Ông muốn mọi thứ mang tên mình phải có một dáng vẻ “nhẹ như tên”, không cần phải chút nào cố gắng cũng ra đời được. Ai xem ông diễn, hoặc thưởng thức các tác phẩm điện ảnh của ông cũng đều có một nhận xét như thế, rằng chẳng thấy dấu vết nào của sự khó nhọc, và đấy chính là thành quả của những nỗ lực tối đa của Astaire. Với ông, mọi thứ mồ hôi, và kể cả máu nữa nếu có, thì đều cần phải dọn dẹp sạch bóng trước khi tác phẩm được trình làng trước công chúng, để người tiếp nhận thảnh thơi thưởng thức nghệ thuật tinh túy.

Tôi không bao giờ thích kiểu lý sự rằng, sáng tạo là một nghề cực nhọc, chỉ có những ai dũng cảm lắm mới dám vào cuộc. H. L. Mencken (1880-1956, nhà văn Mỹ nổi tiếng với những bài phê bình sắc nhọn - ND) thường nói rằng, các nhà văn xoàng, những kẻ hay kêu ca khó nhọc trong nghề văn, thì nên rời khỏi nghề một thời gian, để hiểu thực sự cái khó đó là gì. “Chú nhóc già”, người ta hay gọi ông như vậy, nói thực chí lý. Để có thể ngồi nhà chiến đấu với cái “nồi súp de chữ nghĩa”, hòng viết nên những tác phẩm làm say lòng người, con người ta không những cần có khả năng nghĩ khác người khác, mà còn cần phải tìm thấy niềm vui, niềm vinh quang trong những góc khuất tối tăm khi ngoài kia tưng bừng hoa nở. Phẩm chất kiên cường duy nhất, đích thực trong nghề văn, chính là khả năng quên đi những hệ lụy thiên định thuộc về nghiệp chữ, để lặng lẽ tự vui với cuộc chiến đấu một mất một còn nơi giá sách bàn văn.

Đàm Ngọc Xuyến

Theo Incharacter.org